راز یگانگی - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Mehrdad.akhavan: /* چهار حجاب مانع سالک= */

2023-10-26T03:13:50Z

چهار حجاب مانع سالک=

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۶ اکتبر ۲۰۲۳، ساعت ۰۳:۱۳
خط ۹۲:		خط ۹۲:
	* در این بیت‌ها باز تاکید می‌شود که برای ظهور حق، که وجود مطلق است، نخست باید وجود اعتباری و تجلی‌های زودگذر او طرد شوند. بینایی عارف و شناسایی عرفانی تنها زمانی رخ می‌دهد که این آلودگی برطرف شده باشد و پرده‌هایی که بر پنجره‌ی خانه‌ی دل فرو افتاده، برداشته شود تا نور هستی مطلق به درون بتابد. اما این کار چگونه ممکن است؟		* در این بیت‌ها باز تاکید می‌شود که برای ظهور حق، که وجود مطلق است، نخست باید وجود اعتباری و تجلی‌های زودگذر او طرد شوند. بینایی عارف و شناسایی عرفانی تنها زمانی رخ می‌دهد که این آلودگی برطرف شده باشد و پرده‌هایی که بر پنجره‌ی خانه‌ی دل فرو افتاده، برداشته شود تا نور هستی مطلق به درون بتابد. اما این کار چگونه ممکن است؟
	<br />		<br />
	==چهار حجاب مانع سالک===		==چهار حجاب مانع سالک==
	:موانع چون در این عالم چهار است		:موانع چون در این عالم چهار است
	:::طهارت کردن از وی هم چهار است		:::طهارت کردن از وی هم چهار است
خط ۱۰۸:		خط ۱۰۸:
	* یعنی شبستری در اینجا به چهار لایه‌ی [[سلسله مراتبی]] در [[سیستم‌های پیچیده‌ی]] انسانی اشاره می‌کند، و در این مورد پیرو سرمشق نظری مرسوم زمانه‌اش است که این چهار لایه را از هم متمایز می‌کرده، بی آن که به سرمشق مدرن امروزین‌اش ارتباطی داشته باشد.		* یعنی شبستری در اینجا به چهار لایه‌ی [[سلسله مراتبی]] در [[سیستم‌های پیچیده‌ی]] انسانی اشاره می‌کند، و در این مورد پیرو سرمشق نظری مرسوم زمانه‌اش است که این چهار لایه را از هم متمایز می‌کرده، بی آن که به سرمشق مدرن امروزین‌اش ارتباطی داشته باشد.
	<br />		<br />

	==امکان اتحاد انسان و خداوند==		==امکان اتحاد انسان و خداوند==
	:هر آن کو کرد حاصل این طهارات		:هر آن کو کرد حاصل این طهارات

Mehrdad.akhavan: /* دیدگاه «افلاطون» */

2023-10-26T03:13:18Z

دیدگاه «افلاطون»

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۶ اکتبر ۲۰۲۳، ساعت ۰۳:۱۳
خط ۱۸۰:		خط ۱۸۰:
	<br />		<br />

	==~~دیدگاه~~ «[[افلاطون]]»==		===چرایی خردستیزی «[[افلاطون]]»===
	* در کتاب «[[افلاطون]]» که جلد سوم از مجموعه‌ کتاب‌های «[[تاریخ خرد]]» است مفصل دیدگاهم در مورد چراییِ چنین فرضی را شرح داده‌ام.		* در کتاب «[[افلاطون]]» که جلد سوم از مجموعه‌ کتاب‌های «[[تاریخ خرد]]» است مفصل دیدگاهم در مورد چراییِ چنین فرضی را شرح داده‌ام.
	* افلاطون به دلایلی سیاسی و برای مقابله با آرای سوفیست‌هایی که به گسترش بی‌نهایت دانش و اهمیت آموزش تاکید داشتند، چنین نظریه‌ای را پرورده و با انکار مفهومی بنیادین مثل یادگیری، به نوعی ضدآموزش و ضدشناخت دست یافته که همچون سلاحی بر ضد مخالفان دانشمندش که اغلب استاد و معلم بودند، به کار گرفته می‌شده است.		* افلاطون به دلایلی سیاسی و برای مقابله با آرای سوفیست‌هایی که به گسترش بی‌نهایت دانش و اهمیت آموزش تاکید داشتند، چنین نظریه‌ای را پرورده و با انکار مفهومی بنیادین مثل یادگیری، به نوعی ضدآموزش و ضدشناخت دست یافته که همچون سلاحی بر ضد مخالفان دانشمندش که اغلب استاد و معلم بودند، به کار گرفته می‌شده است.
	* این ایده‌ی افلاطونی در ایران هم وارد شد و به ویژه مذاهب و جرگه‌هایی که عقل‌ستیز و مخالف علوم طبیعی بودند بدان علاقه نشان می‌دادند. بسیاری از اشعریان –ولی نه همه‌شان- به این پیش‌فرض گرویده بودند و از بیت‌هایی که نقل کردیم روشن می‌شود که هروی و شبستری نیز در میان ایشان بوده‌اند.		* این ایده‌ی افلاطونی در ایران هم وارد شد و به ویژه مذاهب و جرگه‌هایی که عقل‌ستیز و مخالف علوم طبیعی بودند بدان علاقه نشان می‌دادند. بسیاری از اشعریان –ولی نه همه‌شان- به این پیش‌فرض گرویده بودند و از بیت‌هایی که نقل کردیم روشن می‌شود که هروی و شبستری نیز در میان ایشان بوده‌اند.
	<br />		<br />

	==نسبت عقل با شهود==		==نسبت عقل با شهود==
	* پس از این اشارت، بخش بیست و هشتم «[[گلشن راز]]» آغاز می‌شود که عنوانش چنین است: «تمثیل در بیان نسبت عقل با شهود»:		* پس از این اشارت، بخش بیست و هشتم «[[گلشن راز]]» آغاز می‌شود که عنوانش چنین است: «تمثیل در بیان نسبت عقل با شهود»:

Mehrdad.akhavan: /* خود ببینی آنچه دانستی نخست */

2023-10-26T03:11:58Z

خود ببینی آنچه دانستی نخست

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۶ اکتبر ۲۰۲۳، ساعت ۰۳:۱۱
خط ۱۶۵:		خط ۱۶۵:
	<br />		<br />

	==~~خود ببینی آنچه دانستی نخست~~==		===چارچوب افلاطونی===
	* شبستری بخش ۲۷ کتابش را با سه بیت ختم می‌کند که در واقع نتیجه‌گیری بحث‌های پیشین است:		* شبستری بخش ۲۷ کتابش را با سه بیت ختم می‌کند که در واقع نتیجه‌گیری بحث‌های پیشین است:
	:اگر تو دیده‌ای حق را به آغاز		:اگر تو دیده‌ای حق را به آغاز

Mehrdad.akhavan: /* پیمان ازلی انسان */

2023-10-26T03:11:08Z

پیمان ازلی انسان

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۶ اکتبر ۲۰۲۳، ساعت ۰۳:۱۱
خط ۱۵۲:		خط ۱۵۲:
	* شبستری آنگاه در شش بیت داستان مشهوری درباره‌ی آفرینش انسان از خاک را گوشزد می‌کند. بر اساس این داستان وقتی در روز ازل خداوند خاک آدم را می‌سرشت و نخستین انسان را همچون کوزه‌ای از خاک رس برمی‌ساخت، هنگام جان بخشیدن به آن ‌پرسش کرد که «آیا من خدای تو نیستم؟» (ألست بربکم؟) و آدم پاسخ داد که «بلی».		* شبستری آنگاه در شش بیت داستان مشهوری درباره‌ی آفرینش انسان از خاک را گوشزد می‌کند. بر اساس این داستان وقتی در روز ازل خداوند خاک آدم را می‌سرشت و نخستین انسان را همچون کوزه‌ای از خاک رس برمی‌ساخت، هنگام جان بخشیدن به آن ‌پرسش کرد که «آیا من خدای تو نیستم؟» (ألست بربکم؟) و آدم پاسخ داد که «بلی».
	* در بیت چهارم منظور از بازگو کردن این اسطوره تصریح شده است: « تو بستی عقد عهد بندگی دوش / ولی کردی به نادانی فراموش». یعنی انسان و خداوند هم‌پایه و هم سرشت نیستند. یکی‌شان آفریدگاری قدرقدرت است که از خاک پیکرکی ساخته، و دیگری دست‌ساخته‌ایست خاکی و پست که تنها با قبول برتری و سروری خداوند جان یافته است. در این راستا، وحی خداوند به پیامبران چیزی جز گوشزد کردن همان عهد آغازین نیست.		* در بیت چهارم منظور از بازگو کردن این اسطوره تصریح شده است: « تو بستی عقد عهد بندگی دوش / ولی کردی به نادانی فراموش». یعنی انسان و خداوند هم‌پایه و هم سرشت نیستند. یکی‌شان آفریدگاری قدرقدرت است که از خاک پیکرکی ساخته، و دیگری دست‌ساخته‌ایست خاکی و پست که تنها با قبول برتری و سروری خداوند جان یافته است. در این راستا، وحی خداوند به پیامبران چیزی جز گوشزد کردن همان عهد آغازین نیست.
			<br />
			===چارچوب مهری-زرتشتی===
	* مضمون پیمان ازلی انسان و خداوند البته مضمونی مهری-زرتشتی است و قدمتی بسیار کهن‌تر از روایت‌های اسلامی دارد. اما معنای آن به کلی متفاوت است. این مفهوم احتمالا نخستین بار در آیین مهر پیشازرتشتی تحول یافته و بعدتر در قالبی فلسفی-اخلاقی و یکتاپرستانه به دایره‌ی دین زرتشتی وارد شده است.		* مضمون پیمان ازلی انسان و خداوند البته مضمونی مهری-زرتشتی است و قدمتی بسیار کهن‌تر از روایت‌های اسلامی دارد. اما معنای آن به کلی متفاوت است. این مفهوم احتمالا نخستین بار در آیین مهر پیشازرتشتی تحول یافته و بعدتر در قالبی فلسفی-اخلاقی و یکتاپرستانه به دایره‌ی دین زرتشتی وارد شده است.
	* در نسخه‌ی میترایی، ایزد مهر که پشتیبان جنگاوران است، خود به شهسواری شکست‌ناپذیر شباهت دارد و ارتباط میان مهرپرستان با او همتاست با پیوندی که میان سربازان و سردارشان برقرار است، و این نوعی پیمان جنگی است. مهر به همین خاطر ایزد نگهبان عهد و پیمان هم شمرده می‌شده است.		* در نسخه‌ی میترایی، ایزد مهر که پشتیبان جنگاوران است، خود به شهسواری شکست‌ناپذیر شباهت دارد و ارتباط میان مهرپرستان با او همتاست با پیوندی که میان سربازان و سردارشان برقرار است، و این نوعی پیمان جنگی است. مهر به همین خاطر ایزد نگهبان عهد و پیمان هم شمرده می‌شده است.
خط ۱۵۷:		خط ۱۵۹:
	* در این چارچوب اهورامزدا که نیرویش با اهریمن برابر بود، به تقارن میان خیر و شر پی برد و برای درهم شکستن این هم‌زوری انسان را همچون متحد و همرزمی برای خود پدید آورد. به این شکل خداوند با انسان در ازل پیمانی بست که ساختارش با همان پیمان مهری کهن همسان بود، اما در چارچوبی اخلاقی و در فلسفه‌ی تاریخ زرتشتی بر مرزبندی میان خیر و شر و جبهه‌‌ی بین اهورامزدا و اهریمن بازتعریف شده بود.		* در این چارچوب اهورامزدا که نیرویش با اهریمن برابر بود، به تقارن میان خیر و شر پی برد و برای درهم شکستن این هم‌زوری انسان را همچون متحد و همرزمی برای خود پدید آورد. به این شکل خداوند با انسان در ازل پیمانی بست که ساختارش با همان پیمان مهری کهن همسان بود، اما در چارچوبی اخلاقی و در فلسفه‌ی تاریخ زرتشتی بر مرزبندی میان خیر و شر و جبهه‌‌ی بین اهورامزدا و اهریمن بازتعریف شده بود.
	<br />		<br />
			===چارچوب اشعری===
	* در چارچوب اشعری و عبودیت‌مدار اسلامی‌ای که در قرون میانه غالب بود، این چارچوب پذیرفتنی یا حتا قابل‌درک نبود. به همین خاطر مفهوم پیمان در چارچوبی توراتی بازتولید شد.		* در چارچوب اشعری و عبودیت‌مدار اسلامی‌ای که در قرون میانه غالب بود، این چارچوب پذیرفتنی یا حتا قابل‌درک نبود. به همین خاطر مفهوم پیمان در چارچوبی توراتی بازتولید شد.
	* مفهوم توراتی عهد بر ارتباط خاص و ویژه‌ی میان خدای یگانه با پیامبرانی خاص تاکید داشت، و نه همه‌ی مردمان. محتوایش هم نه همدستی برای جنگ با شر اخلاقی، که سرسپردگی به خداوند و بندگی خالصانه‌ی او بود. یعنی خداوندی مقتدر و قهار و تشنه‌ی قربانی مثل بعل را در کنار انسانی خوار و فروپایه تصویر می‌کرد.		* مفهوم توراتی عهد بر ارتباط خاص و ویژه‌ی میان خدای یگانه با پیامبرانی خاص تاکید داشت، و نه همه‌ی مردمان. محتوایش هم نه همدستی برای جنگ با شر اخلاقی، که سرسپردگی به خداوند و بندگی خالصانه‌ی او بود. یعنی خداوندی مقتدر و قهار و تشنه‌ی قربانی مثل بعل را در کنار انسانی خوار و فروپایه تصویر می‌کرد.
	* همین مضمون بود که در قالب عهد الست به دایره‌ی روایت‌های خلقت اسلامی نیز وارد شد و در متونی مانند «گلشن‌ راز» بازتاب یافت.		* همین مضمون بود که در قالب عهد الست به دایره‌ی روایت‌های خلقت اسلامی نیز وارد شد و در متونی مانند «گلشن‌ راز» بازتاب یافت.
	<br />		<br />

	==خود ببینی آنچه دانستی نخست==		==خود ببینی آنچه دانستی نخست==
	* شبستری بخش ۲۷ کتابش را با سه بیت ختم می‌کند که در واقع نتیجه‌گیری بحث‌های پیشین است:		* شبستری بخش ۲۷ کتابش را با سه بیت ختم می‌کند که در واقع نتیجه‌گیری بحث‌های پیشین است:

Mehrdad.akhavan: /* چرخش شبستری */

2023-10-26T03:09:22Z

چرخش شبستری

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۶ اکتبر ۲۰۲۳، ساعت ۰۳:۰۹
خط ۱۳۳:		خط ۱۳۳:
	ع:جب نبود که ذره دارد امید		ع:جب نبود که ذره دارد امید
	:::هوای تاب مهر و نور خورشید		:::هوای تاب مهر و نور خورشید
			<br />

	* پس عملا آنچه پیشتر گفته شده بود نقض شد. چون از این سه بیت معلوم می‌شود که اتحاد عارف و معروف امری ذهنی و تخیلی است و از آرزوی ذره برای همسان شدن با آفتاب ناشی می‌شود. خاک با خورشید یکی نمی‌شود، بلکه تنها آفتاب را در خود جذب می‌کند و تا حدودی مثل آن گرم می‌شود. یعنی که نگاه مغانه‌ی انسان-خدامدارانه‌ای که هسته‌ی مرکزی عرفان را بر می‌سازد، باید طرد شود.		* پس عملا آنچه پیشتر گفته شده بود نقض شد. چون از این سه بیت معلوم می‌شود که اتحاد عارف و معروف امری ذهنی و تخیلی است و از آرزوی ذره برای همسان شدن با آفتاب ناشی می‌شود. خاک با خورشید یکی نمی‌شود، بلکه تنها آفتاب را در خود جذب می‌کند و تا حدودی مثل آن گرم می‌شود. یعنی که نگاه مغانه‌ی انسان-خدامدارانه‌ای که هسته‌ی مرکزی عرفان را بر می‌سازد، باید طرد شود.
			<br />
			==پیمان ازلی انسان==
	:به یاد آور مقام و حال فطرت		:به یاد آور مقام و حال فطرت
	:::کز آنجا باز دانی اصل فکرت		:::کز آنجا باز دانی اصل فکرت
خط ۱۵۰:		خط ۱۵۴:
	* مضمون پیمان ازلی انسان و خداوند البته مضمونی مهری-زرتشتی است و قدمتی بسیار کهن‌تر از روایت‌های اسلامی دارد. اما معنای آن به کلی متفاوت است. این مفهوم احتمالا نخستین بار در آیین مهر پیشازرتشتی تحول یافته و بعدتر در قالبی فلسفی-اخلاقی و یکتاپرستانه به دایره‌ی دین زرتشتی وارد شده است.		* مضمون پیمان ازلی انسان و خداوند البته مضمونی مهری-زرتشتی است و قدمتی بسیار کهن‌تر از روایت‌های اسلامی دارد. اما معنای آن به کلی متفاوت است. این مفهوم احتمالا نخستین بار در آیین مهر پیشازرتشتی تحول یافته و بعدتر در قالبی فلسفی-اخلاقی و یکتاپرستانه به دایره‌ی دین زرتشتی وارد شده است.
	* در نسخه‌ی میترایی، ایزد مهر که پشتیبان جنگاوران است، خود به شهسواری شکست‌ناپذیر شباهت دارد و ارتباط میان مهرپرستان با او همتاست با پیوندی که میان سربازان و سردارشان برقرار است، و این نوعی پیمان جنگی است. مهر به همین خاطر ایزد نگهبان عهد و پیمان هم شمرده می‌شده است.		* در نسخه‌ی میترایی، ایزد مهر که پشتیبان جنگاوران است، خود به شهسواری شکست‌ناپذیر شباهت دارد و ارتباط میان مهرپرستان با او همتاست با پیوندی که میان سربازان و سردارشان برقرار است، و این نوعی پیمان جنگی است. مهر به همین خاطر ایزد نگهبان عهد و پیمان هم شمرده می‌شده است.
	* با این حال مفهوم یاد شده چارچوبی تاریخ‌مند و غایت‌گرا نداشته و به ارتباط شخصی مهرپرست و مهر دلالت می‌کرده است. برکشیده شدن این عنصر تا مرتبه‌ی مفهومی جهانگیر و فلسفی و پیدایش مضمون عهدی ازلی به دین زرتشتی مربوط می‌شود. در این چارچوب اهورامزدا که نیرویش با اهریمن برابر بود، به تقارن میان خیر و شر پی برد و برای درهم شکستن این هم‌زوری انسان را همچون متحد و همرزمی برای خود پدید آورد. به این شکل خداوند با انسان در ازل پیمانی بست که ساختارش با همان پیمان مهری کهن همسان بود، اما در چارچوبی اخلاقی و در فلسفه‌ی تاریخ زرتشتی بر مرزبندی میان خیر و شر و جبهه‌‌ی بین اهورامزدا و اهریمن بازتعریف شده بود.		* با این حال مفهوم یاد شده چارچوبی تاریخ‌مند و غایت‌گرا نداشته و به ارتباط شخصی مهرپرست و مهر دلالت می‌کرده است. برکشیده شدن این عنصر تا مرتبه‌ی مفهومی جهانگیر و فلسفی و پیدایش مضمون عهدی ازلی به دین زرتشتی مربوط می‌شود.
	* در چارچوب اشعری و عبودیت‌مدار اسلامی‌ای که در قرون میانه غالب بود، این چارچوب پذیرفتنی یا حتا قابل‌درک نبود. به همین خاطر مفهوم پیمان در چارچوبی توراتی بازتولید شد. مفهوم توراتی عهد بر ارتباط خاص و ویژه‌ی میان خدای یگانه با پیامبرانی خاص تاکید داشت، و نه همه‌ی مردمان. محتوایش هم نه همدستی برای جنگ با شر اخلاقی، که سرسپردگی به خداوند و بندگی خالصانه‌ی او بود. یعنی خداوندی مقتدر و قهار و تشنه‌ی قربانی مثل بعل را در کنار انسانی خوار و فروپایه تصویر می‌کرد. همین مضمون بود که در قالب عهد الست به دایره‌ی روایت‌های خلقت اسلامی نیز وارد شد و در متونی مانند «گلشن‌ راز» بازتاب یافت.		* در این چارچوب اهورامزدا که نیرویش با اهریمن برابر بود، به تقارن میان خیر و شر پی برد و برای درهم شکستن این هم‌زوری انسان را همچون متحد و همرزمی برای خود پدید آورد. به این شکل خداوند با انسان در ازل پیمانی بست که ساختارش با همان پیمان مهری کهن همسان بود، اما در چارچوبی اخلاقی و در فلسفه‌ی تاریخ زرتشتی بر مرزبندی میان خیر و شر و جبهه‌‌ی بین اهورامزدا و اهریمن بازتعریف شده بود.
			<br />

			* در چارچوب اشعری و عبودیت‌مدار اسلامی‌ای که در قرون میانه غالب بود، این چارچوب پذیرفتنی یا حتا قابل‌درک نبود. به همین خاطر مفهوم پیمان در چارچوبی توراتی بازتولید شد.
			* مفهوم توراتی عهد بر ارتباط خاص و ویژه‌ی میان خدای یگانه با پیامبرانی خاص تاکید داشت، و نه همه‌ی مردمان. محتوایش هم نه همدستی برای جنگ با شر اخلاقی، که سرسپردگی به خداوند و بندگی خالصانه‌ی او بود. یعنی خداوندی مقتدر و قهار و تشنه‌ی قربانی مثل بعل را در کنار انسانی خوار و فروپایه تصویر می‌کرد.
			* همین مضمون بود که در قالب عهد الست به دایره‌ی روایت‌های خلقت اسلامی نیز وارد شد و در متونی مانند «گلشن‌ راز» بازتاب یافت.
			<br />
			==خود ببینی آنچه دانستی نخست==
	* شبستری بخش ۲۷ کتابش را با سه بیت ختم می‌کند که در واقع نتیجه‌گیری بحث‌های پیشین است:		* شبستری بخش ۲۷ کتابش را با سه بیت ختم می‌کند که در واقع نتیجه‌گیری بحث‌های پیشین است:
	:اگر تو دیده‌ای حق را به آغاز		:اگر تو دیده‌ای حق را به آغاز
خط ۱۶۵:		خط ۱۷۶:
	* این برداشت بر پیش‌فرض مشهور [[افلاطون]] مبتنی است که معتقد بود هیچکس چیزی تازه نمی‌آموزد، و کل روند شناسایی چیزی جز یادآوری دانسته‌های گذشته نیست. این نظریه‌ی عجیب و غریب و غیربدیهی درباره‌ی شناخت، هم به لحاظ سیاسی محافظه‌کار و سنت‌گراست و هم از نظر عملیاتی مهار کننده‌ی پویایی و کنجکاوی و رشد و توسعه‌ی دانش است.		* این برداشت بر پیش‌فرض مشهور [[افلاطون]] مبتنی است که معتقد بود هیچکس چیزی تازه نمی‌آموزد، و کل روند شناسایی چیزی جز یادآوری دانسته‌های گذشته نیست. این نظریه‌ی عجیب و غریب و غیربدیهی درباره‌ی شناخت، هم به لحاظ سیاسی محافظه‌کار و سنت‌گراست و هم از نظر عملیاتی مهار کننده‌ی پویایی و کنجکاوی و رشد و توسعه‌ی دانش است.
	<br />		<br />

	==دیدگاه «[[افلاطون]]»==		==دیدگاه «[[افلاطون]]»==
	* در کتاب «[[افلاطون]]» که جلد سوم از مجموعه‌ کتاب‌های «[[تاریخ خرد]]» است مفصل دیدگاهم در مورد چراییِ چنین فرضی را شرح داده‌ام.		* در کتاب «[[افلاطون]]» که جلد سوم از مجموعه‌ کتاب‌های «[[تاریخ خرد]]» است مفصل دیدگاهم در مورد چراییِ چنین فرضی را شرح داده‌ام.

Mehrdad.akhavan: /* کتاب «افلاطون» */

2023-10-26T03:00:54Z

کتاب «افلاطون»

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۶ اکتبر ۲۰۲۳، ساعت ۰۳:۰۰
خط ۱۶۵:		خط ۱۶۵:
	* این برداشت بر پیش‌فرض مشهور [[افلاطون]] مبتنی است که معتقد بود هیچکس چیزی تازه نمی‌آموزد، و کل روند شناسایی چیزی جز یادآوری دانسته‌های گذشته نیست. این نظریه‌ی عجیب و غریب و غیربدیهی درباره‌ی شناخت، هم به لحاظ سیاسی محافظه‌کار و سنت‌گراست و هم از نظر عملیاتی مهار کننده‌ی پویایی و کنجکاوی و رشد و توسعه‌ی دانش است.		* این برداشت بر پیش‌فرض مشهور [[افلاطون]] مبتنی است که معتقد بود هیچکس چیزی تازه نمی‌آموزد، و کل روند شناسایی چیزی جز یادآوری دانسته‌های گذشته نیست. این نظریه‌ی عجیب و غریب و غیربدیهی درباره‌ی شناخت، هم به لحاظ سیاسی محافظه‌کار و سنت‌گراست و هم از نظر عملیاتی مهار کننده‌ی پویایی و کنجکاوی و رشد و توسعه‌ی دانش است.
	<br />		<br />
	==~~کتاب~~ «[[افلاطون]]»==		==دیدگاه «[[افلاطون]]»==
	* در کتاب «[[افلاطون]]» که جلد سوم از مجموعه‌ کتاب‌های «[[تاریخ خرد]]» است مفصل دیدگاهم در مورد چراییِ چنین فرضی را شرح داده‌ام.		* در کتاب «[[افلاطون]]» که جلد سوم از مجموعه‌ کتاب‌های «[[تاریخ خرد]]» است مفصل دیدگاهم در مورد چراییِ چنین فرضی را شرح داده‌ام.
	* افلاطون به دلایلی سیاسی و برای مقابله با آرای سوفیست‌هایی که به گسترش بی‌نهایت دانش و اهمیت آموزش تاکید داشتند، چنین نظریه‌ای را پرورده و با انکار مفهومی بنیادین مثل یادگیری، به نوعی ضدآموزش و ضدشناخت دست یافته که همچون سلاحی بر ضد مخالفان دانشمندش که اغلب استاد و معلم بودند، به کار گرفته می‌شده است.		* افلاطون به دلایلی سیاسی و برای مقابله با آرای سوفیست‌هایی که به گسترش بی‌نهایت دانش و اهمیت آموزش تاکید داشتند، چنین نظریه‌ای را پرورده و با انکار مفهومی بنیادین مثل یادگیری، به نوعی ضدآموزش و ضدشناخت دست یافته که همچون سلاحی بر ضد مخالفان دانشمندش که اغلب استاد و معلم بودند، به کار گرفته می‌شده است.
	* این ایده‌ی افلاطونی در ایران هم وارد شد و به ویژه مذاهب و جرگه‌هایی که عقل‌ستیز و مخالف علوم طبیعی بودند بدان علاقه نشان می‌دادند. بسیاری از اشعریان –ولی نه همه‌شان- به این پیش‌فرض گرویده بودند و از بیت‌هایی که نقل کردیم روشن می‌شود که هروی و شبستری نیز در میان ایشان بوده‌اند.		* این ایده‌ی افلاطونی در ایران هم وارد شد و به ویژه مذاهب و جرگه‌هایی که عقل‌ستیز و مخالف علوم طبیعی بودند بدان علاقه نشان می‌دادند. بسیاری از اشعریان –ولی نه همه‌شان- به این پیش‌فرض گرویده بودند و از بیت‌هایی که نقل کردیم روشن می‌شود که هروی و شبستری نیز در میان ایشان بوده‌اند.
	* پس از این اشارت، بخش بیست و هشتم ~~«گلشن راز»~~ آغاز می‌شود که عنوانش چنین است: «تمثیل در بیان نسبت عقل با شهود»:		<br />
			==نسبت عقل با شهود==
			* پس از این اشارت، بخش بیست و هشتم «[[گلشن راز]]» آغاز می‌شود که عنوانش چنین است: «تمثیل در بیان نسبت عقل با شهود»:
	:ندارد باورت اکمه ز الوان		:ندارد باورت اکمه ز الوان
	:::وگر صد سال گویی نقل و برهان		:::وگر صد سال گویی نقل و برهان
خط ۱۷۹:		خط ۱۸۱:
	:::بود چون کور مادرزاد دنیا		:::بود چون کور مادرزاد دنیا
	* شبستری بحث خود را با مثالی مشهور و محبوب میان صوفیان آغاز می‌کند. آن هم نکته‌ی علمی است که کور مادرزاد (اکمه) هیچ تصوری از کیف نفسانیِ رنگ ندارد، حتا اگر یاد بگیرد که نام رنگ‌ها را در زبان روزمره‌اش درست به کار بگیرد. این نکته نزد فیلسوفان و دانشمندان ایرانی از دیرباز مورد توجه بوده که ادراک حسی پایه‌ای مثل رنگ، هرچند در زبان صورتبندی می‌شود، توسط زبان قابل انتقال نیست. یعنی کور مادرزاد نام و تعریف رنگ‌ها را یاد می‌گیرد، بی آن که مفهوم ذهنی آن را دریافته باشد. همچنین می‌توان برای کور مادرزاد درباره‌ی رنگ سخن گفت و برایش در این زمینه توصیف و تحلیل‌های فراوان برخواند. اما این ابزارهای زبانی به او کمکی نمی‌کند تا مثلا کیف نفسانی قرمز یا سبز را درک کند.		* شبستری بحث خود را با مثالی مشهور و محبوب میان صوفیان آغاز می‌کند. آن هم نکته‌ی علمی است که کور مادرزاد (اکمه) هیچ تصوری از کیف نفسانیِ رنگ ندارد، حتا اگر یاد بگیرد که نام رنگ‌ها را در زبان روزمره‌اش درست به کار بگیرد. این نکته نزد فیلسوفان و دانشمندان ایرانی از دیرباز مورد توجه بوده که ادراک حسی پایه‌ای مثل رنگ، هرچند در زبان صورتبندی می‌شود، توسط زبان قابل انتقال نیست. یعنی کور مادرزاد نام و تعریف رنگ‌ها را یاد می‌گیرد، بی آن که مفهوم ذهنی آن را دریافته باشد. همچنین می‌توان برای کور مادرزاد درباره‌ی رنگ سخن گفت و برایش در این زمینه توصیف و تحلیل‌های فراوان برخواند. اما این ابزارهای زبانی به او کمکی نمی‌کند تا مثلا کیف نفسانی قرمز یا سبز را درک کند.
	شبستری در اینجا سیاهی را همچون نمادی برای نادانی و کوری در نظر می‌گیرد. هرچند برداشت او درباره‌ی ارزش رنگ‌ها بسیار پیچیده است و چنان که خواهیم دید بین دو قطب نوسان می‌کند: یکی نگرش قدیم زرتشتی که سیاهی را نماد اهریمن می‌دانست و طردش می‌کرد و دیگری دیدگاه زاهدانه‌ی مسیحی که آن را نماد طرد دنیا و پرهیزگاری می‌دانست و تقدیس می‌کرد. نمونه‌ای از این نگرش اخیر را در «اوراد الاحباب» یحیی باخرزی می‌بینیم، آنجا که می‌گوید سیاهی نماد مقام فقر و شهود فناست.		* شبستری در اینجا سیاهی را همچون نمادی برای نادانی و کوری در نظر می‌گیرد. هرچند برداشت او درباره‌ی ارزش رنگ‌ها بسیار پیچیده است و چنان که خواهیم دید بین دو قطب نوسان می‌کند: یکی نگرش قدیم زرتشتی که سیاهی را نماد اهریمن می‌دانست و طردش می‌کرد و دیگری دیدگاه زاهدانه‌ی مسیحی که آن را نماد طرد دنیا و پرهیزگاری می‌دانست و تقدیس می‌کرد.
	بسیاری از فیلسوفان و به ویژه صوفیان خرد را به خاطر ساختار مستدل و محوری بودن منطق‌ در ساماندهی‌اش به زبان فرو می‌کاستند و عقل را شکلی از کاربرد زبان به حساب می‌آوردند. این نکته در نامگذاری‌ها هم نمایان است. چنان که علم منطق یعنی جایگاه سخن گفتن، و نیروی روانی خرد در متون اوستایی را با نفس ناطقه (یعنی منِ سخنگو) برابر می‌شمرده‌اند. در این چارچوب ادراک کاملی که با چشم و دیدن صورت می‌پذیرد از دایره‌ی دسترسی عقل زبان‌مدار خارج است. آن شناسایی قدسی‌ای که عارف در پی آن است، بر تماشای مینو (عُقبا) تمرکز یافته و این افقی است که خارج از دیدرس خرد پنداشته می‌شده است. در مقابل این عقل زبان‌مدار، شهودی قرار می‌گیرد که نقطه‌ی واگرایی شناخت‌شناسی عرفانی و فلسفی محسوب می‌شود.		* نمونه‌ای از این نگرش اخیر را در «اوراد الاحباب» یحیی باخرزی می‌بینیم، آنجا که می‌گوید سیاهی نماد مقام فقر و شهود فناست.
	ورای عقل طوری دارد انسان که بشناسد بدان اسرار پنهان		* بسیاری از فیلسوفان و به ویژه صوفیان خرد را به خاطر ساختار مستدل و محوری بودن منطق‌ در ساماندهی‌اش به زبان فرو می‌کاستند و عقل را شکلی از کاربرد زبان به حساب می‌آوردند.
	بسان آتش اندر سنگ و آهن نهاده است ایزد اندر جان و در تن		* این نکته در نامگذاری‌ها هم نمایان است. چنان که علم منطق یعنی جایگاه سخن گفتن، و نیروی روانی خرد در متون اوستایی را با نفس ناطقه (یعنی منِ سخنگو) برابر می‌شمرده‌اند. در این چارچوب ادراک کاملی که با چشم و دیدن صورت می‌پذیرد از دایره‌ی دسترسی عقل زبان‌مدار خارج است.
	چو بر هم اوفتاد این سنگ و آهن ز نورش هر دو عالم گشت روشن		* آن شناسایی قدسی‌ای که عارف در پی آن است، بر تماشای مینو (عُقبا) تمرکز یافته و این افقی است که خارج از دیدرس خرد پنداشته می‌شده است.
	از آن مجموع پیدا گردد این راز چو دانستی برو خود را برانداز		* در مقابل این عقل زبان‌مدار، شهودی قرار می‌گیرد که نقطه‌ی واگرایی شناخت‌شناسی عرفانی و فلسفی محسوب می‌شود.
	تویی تو نسخه‌ی نقش الهی ~~بجو~~ از خویش هر چیزی که خواهی		<br />
	یعنی کوهی معنوی همچون بلندایی برای دیدبانی (طور) در اختیار انسان است که به کمک آن می‌توان این عرصه‌ی پنهان از چشم عقل را مشاهده و شناسایی کند. این عبارت اشاره دارد به دستگاه نظری عین‌القضات همدانی که می‌گفت قلمروی هستی‌شناسانه به نام «طور ورای عقل» پیشاپیش انسان گسترده شده که تنها با شهود می‌توان بدان نظر کرد. عین‌القضات میان ادراک عقلانی زبان‌مدار و شهود عاطفی-هیجانیِ فارغ از زبان تمایزی صریح و قاطع قائل بود و می‌گفت دستگاه شناسایی مردمان برای فهم خداوند در اولی محصور و محدود مانده است. راه گذار از عقل به ورای عقل، گشودن چشم دل بود که او با عبارت‌هایی مثل «عین المعرفه» (چشم شناخت) یا «انفتاح عین البصیره» (گشایش چشم بیننده) بدان اشاره می‌کرد.		==گشایش چشم شناخت==
			:ورای عقل طوری دارد انسان
			:::که بشناسد بدان اسرار پنهان
			:بسان آتش اندر سنگ و آهن
			:::نهاده است ایزد اندر جان و در تن
			:چو بر هم اوفتاد این سنگ و آهن
			:::ز نورش هر دو عالم گشت روشن
			:از آن مجموع پیدا گردد این راز
			:::چو دانستی برو خود را برانداز
			:تویی تو نسخه‌ی نقش الهی
			::کبجو از خویش هر چیزی که خواهی
			* یعنی کوهی معنوی همچون بلندایی برای دیدبانی (طور) در اختیار انسان است که به کمک آن می‌توان این عرصه‌ی پنهان از چشم عقل را مشاهده و شناسایی کند.
			* این عبارت اشاره دارد به دستگاه نظری [[عین‌القضات همدانی]] که می‌گفت قلمروی [[هستی‌شناسانه]] به نام «طور ورای عقل» پیشاپیش انسان گسترده شده که تنها با شهود می‌توان بدان نظر کرد. عین‌القضات میان ادراک عقلانی زبان‌مدار و شهود [[عاطفی-هیجانیِ]] فارغ از زبان تمایزی صریح و قاطع قائل بود و می‌گفت [[دستگاه شناسایی]] مردمان برای فهم خداوند در اولی محصور و محدود مانده است.
			* راه گذار از عقل به ورای عقل، گشودن چشم دل بود که او با عبارت‌هایی مثل «عین المعرفه» (چشم شناخت) یا «انفتاح عین البصیره» (گشایش چشم بیننده) بدان اشاره می‌کرد.
	این چشم معرفت، ابزار شهود است که خداوند آن را همچون شعله‌ای در دل انسان برافروخته است. به همان ترتیبی که برای برافروختن آتش سنگ و آهن را بر هم می‌کوبند و از جرقه‌اش کاه‌ها را می‌سوزانند، شهود هم مفصل‌گاهی است که لطف الاهی و سلوک شخصی در آن با هم برخورد می‌کنند و جرقه‌ای از آن بر می‌خیزد که می‌تواند کاهِ جزئی‌نگری و علم مادی و پشتوانه‌ی اصلی‌اش یعنی منِ هنجارین را فرو بسوزاند. این اندرز که «خود را برانداز» به این ترتیب همراه می‌شود با بازشناسی میراثی گرانبها که در دل فرد وجود دارد. میراثی که همان شناسایی ازلی و دیرینه‌ایست که سالک قرار است آن را به خاطر بیاورد.		این چشم معرفت، ابزار شهود است که خداوند آن را همچون شعله‌ای در دل انسان برافروخته است. به همان ترتیبی که برای برافروختن آتش سنگ و آهن را بر هم می‌کوبند و از جرقه‌اش کاه‌ها را می‌سوزانند، شهود هم مفصل‌گاهی است که لطف الاهی و سلوک شخصی در آن با هم برخورد می‌کنند و جرقه‌ای از آن بر می‌خیزد که می‌تواند کاهِ جزئی‌نگری و علم مادی و پشتوانه‌ی اصلی‌اش یعنی منِ هنجارین را فرو بسوزاند. این اندرز که «خود را برانداز» به این ترتیب همراه می‌شود با بازشناسی میراثی گرانبها که در دل فرد وجود دارد. میراثی که همان شناسایی ازلی و دیرینه‌ایست که سالک قرار است آن را به خاطر بیاورد.
	باید توجه داشت که در بیت آخر، « تویی تو نسخه‌ی نقش الهی/ بجو از خویش هر چیزی که خواهی» با تعبیر مغانه از انسان-خدامداری اشتباه گرفته نشود. عرفان خراسانی و خرد مغانه نیز همین گزاره‌ را بیان می‌کند، اما معنایی متفاوت از آن منظور دارد. «نسخه‌ی نقش الهی» در دید مغانه بدان معناست که انسان و خداوند متنی همسان و سرشتی هم‌ذات دارند و بنابراین از تقدسی هم‌ارز برخوردارند. در حالی که در رویکرد اشعری-عابدانه‌ی عرفان عراقی انسان تنها رونوشتی و سیاه‌مشقی نوشته شده به دست خداوند است. متنی که البته دستخط نیرویی قدسی است و از این نظر ارجمند است، اما با نویسنده همسان و هم‌شأن نیست.		<br />
	بر همین منوال «بجو از خویش هرچیزی که خواهی» در نگرش مغانه بدان معناست که جهان اکبر و اصغر هم‌ریخت و هم‌سرشت هستند و بنابراین آدمی نیز مانند خداوند نیروی خلاقیت و انتخابگری دارد. در مقابل آنچه اشعریان از این جمله مراد می‌کردند، مضمونی افلاطونی بود. بدان معنا که هرچه در جستجوی دانستن‌اش هستی را پیشاپیش می‌دانی و باید به حافظه‌ی مخدوش خود مراجعه‌ کنی تا آن را دریابی. این موارد در واقع از وامگیری عبارتهای مغانه در گفتمان صوفیانه حکایت می‌کند و نقاطی را نشان می‌دهد که نمایندگان گفتمان عابدانه‌ی اشعری از کلیدواژه‌ها و تعبیرهای رقیب نیرومندتر و خردمندتر خود تقلید می‌کرده‌اند.		==تویی تو نسخه‌ی نقش الهی==
			* باید توجه داشت که در بیت آخر، « تویی تو نسخه‌ی نقش الهی/ بجو از خویش هر چیزی که خواهی» با تعبیر مغانه از انسان-خدامداری اشتباه گرفته نشود. عرفان خراسانی و خرد مغانه نیز همین گزاره‌ را بیان می‌کند، اما معنایی متفاوت از آن منظور دارد.
			* «نسخه‌ی نقش الهی» در دید مغانه بدان معناست که انسان و خداوند متنی همسان و سرشتی هم‌ذات دارند و بنابراین از تقدسی هم‌ارز برخوردارند. در حالی که در رویکرد اشعری-عابدانه‌ی عرفان عراقی انسان تنها رونوشتی و سیاه‌مشقی نوشته شده به دست خداوند است. متنی که البته دستخط نیرویی قدسی است و از این نظر ارجمند است، اما با نویسنده همسان و هم‌شأن نیست.
			* بر همین منوال «بجو از خویش هرچیزی که خواهی» در نگرش مغانه بدان معناست که جهان اکبر و اصغر هم‌ریخت و هم‌سرشت هستند و بنابراین آدمی نیز مانند خداوند نیروی خلاقیت و انتخابگری دارد.
			* در مقابل آنچه اشعریان از این جمله مراد می‌کردند، مضمونی افلاطونی بود. بدان معنا که هرچه در جستجوی دانستن‌اش هستی را پیشاپیش می‌دانی و باید به حافظه‌ی مخدوش خود مراجعه‌ کنی تا آن را دریابی. این موارد در واقع از وامگیری عبارتهای مغانه در گفتمان صوفیانه حکایت می‌کند و نقاطی را نشان می‌دهد که نمایندگان گفتمان عابدانه‌ی اشعری از کلیدواژه‌ها و تعبیرهای رقیب نیرومندتر و خردمندتر خود تقلید می‌کرده‌اند.

Mehrdad.akhavan: /* چرخش شبستری */

2023-10-25T14:29:55Z

چرخش شبستری

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۵ اکتبر ۲۰۲۳، ساعت ۱۴:۲۹
خط ۱۴۹:		خط ۱۴۹:
	* در بیت چهارم منظور از بازگو کردن این اسطوره تصریح شده است: « تو بستی عقد عهد بندگی دوش / ولی کردی به نادانی فراموش». یعنی انسان و خداوند هم‌پایه و هم سرشت نیستند. یکی‌شان آفریدگاری قدرقدرت است که از خاک پیکرکی ساخته، و دیگری دست‌ساخته‌ایست خاکی و پست که تنها با قبول برتری و سروری خداوند جان یافته است. در این راستا، وحی خداوند به پیامبران چیزی جز گوشزد کردن همان عهد آغازین نیست.		* در بیت چهارم منظور از بازگو کردن این اسطوره تصریح شده است: « تو بستی عقد عهد بندگی دوش / ولی کردی به نادانی فراموش». یعنی انسان و خداوند هم‌پایه و هم سرشت نیستند. یکی‌شان آفریدگاری قدرقدرت است که از خاک پیکرکی ساخته، و دیگری دست‌ساخته‌ایست خاکی و پست که تنها با قبول برتری و سروری خداوند جان یافته است. در این راستا، وحی خداوند به پیامبران چیزی جز گوشزد کردن همان عهد آغازین نیست.
	* مضمون پیمان ازلی انسان و خداوند البته مضمونی مهری-زرتشتی است و قدمتی بسیار کهن‌تر از روایت‌های اسلامی دارد. اما معنای آن به کلی متفاوت است. این مفهوم احتمالا نخستین بار در آیین مهر پیشازرتشتی تحول یافته و بعدتر در قالبی فلسفی-اخلاقی و یکتاپرستانه به دایره‌ی دین زرتشتی وارد شده است.		* مضمون پیمان ازلی انسان و خداوند البته مضمونی مهری-زرتشتی است و قدمتی بسیار کهن‌تر از روایت‌های اسلامی دارد. اما معنای آن به کلی متفاوت است. این مفهوم احتمالا نخستین بار در آیین مهر پیشازرتشتی تحول یافته و بعدتر در قالبی فلسفی-اخلاقی و یکتاپرستانه به دایره‌ی دین زرتشتی وارد شده است.
	* در نسخه‌ی میترایی، ایزد مهر که پشتیبان جنگاوران است، خود به شهسواری شکست‌ناپذیر شباهت دارد و ارتباط میان مهرپرستان با او همتاست با پیوندی که میان سربازان و سردارشان برقرار است، و این نوعی پیمان جنگی است. مهر به همین خاطر ایزد نگهبان عهد و پیمان هم شمرده می‌شده است. با این حال مفهوم یاد شده چارچوبی تاریخ‌مند و غایت‌گرا نداشته و به ارتباط شخصی مهرپرست و مهر دلالت می‌کرده است. برکشیده شدن این عنصر تا مرتبه‌ی مفهومی جهانگیر و فلسفی و پیدایش مضمون عهدی ازلی به دین زرتشتی مربوط می‌شود. در این چارچوب اهورامزدا که نیرویش با اهریمن برابر بود، به تقارن میان خیر و شر پی برد و برای درهم شکستن این هم‌زوری انسان را همچون متحد و همرزمی برای خود پدید آورد. به این شکل خداوند با انسان در ازل پیمانی بست که ساختارش با همان پیمان مهری کهن همسان بود، اما در چارچوبی اخلاقی و در فلسفه‌ی تاریخ زرتشتی بر مرزبندی میان خیر و شر و جبهه‌‌ی بین اهورامزدا و اهریمن بازتعریف شده بود.		* در نسخه‌ی میترایی، ایزد مهر که پشتیبان جنگاوران است، خود به شهسواری شکست‌ناپذیر شباهت دارد و ارتباط میان مهرپرستان با او همتاست با پیوندی که میان سربازان و سردارشان برقرار است، و این نوعی پیمان جنگی است. مهر به همین خاطر ایزد نگهبان عهد و پیمان هم شمرده می‌شده است.
	در چارچوب اشعری و عبودیت‌مدار اسلامی‌ای که در قرون میانه غالب بود، این چارچوب پذیرفتنی یا حتا قابل‌درک نبود. به همین خاطر مفهوم پیمان در چارچوبی توراتی بازتولید شد. مفهوم توراتی عهد بر ارتباط خاص و ویژه‌ی میان خدای یگانه با پیامبرانی خاص تاکید داشت، و نه همه‌ی مردمان. محتوایش هم نه همدستی برای جنگ با شر اخلاقی، که سرسپردگی به خداوند و بندگی خالصانه‌ی او بود. یعنی خداوندی مقتدر و قهار و تشنه‌ی قربانی مثل بعل را در کنار انسانی خوار و فروپایه تصویر می‌کرد. همین مضمون بود که در قالب عهد الست به دایره‌ی روایت‌های خلقت اسلامی نیز وارد شد و در متونی مانند «گلشن‌ راز» بازتاب یافت.		* با این حال مفهوم یاد شده چارچوبی تاریخ‌مند و غایت‌گرا نداشته و به ارتباط شخصی مهرپرست و مهر دلالت می‌کرده است. برکشیده شدن این عنصر تا مرتبه‌ی مفهومی جهانگیر و فلسفی و پیدایش مضمون عهدی ازلی به دین زرتشتی مربوط می‌شود. در این چارچوب اهورامزدا که نیرویش با اهریمن برابر بود، به تقارن میان خیر و شر پی برد و برای درهم شکستن این هم‌زوری انسان را همچون متحد و همرزمی برای خود پدید آورد. به این شکل خداوند با انسان در ازل پیمانی بست که ساختارش با همان پیمان مهری کهن همسان بود، اما در چارچوبی اخلاقی و در فلسفه‌ی تاریخ زرتشتی بر مرزبندی میان خیر و شر و جبهه‌‌ی بین اهورامزدا و اهریمن بازتعریف شده بود.
	شبستری بخش ۲۷ کتابش را با سه بیت ختم می‌کند که در واقع نتیجه‌گیری بحث‌های پیشین است:		* در چارچوب اشعری و عبودیت‌مدار اسلامی‌ای که در قرون میانه غالب بود، این چارچوب پذیرفتنی یا حتا قابل‌درک نبود. به همین خاطر مفهوم پیمان در چارچوبی توراتی بازتولید شد. مفهوم توراتی عهد بر ارتباط خاص و ویژه‌ی میان خدای یگانه با پیامبرانی خاص تاکید داشت، و نه همه‌ی مردمان. محتوایش هم نه همدستی برای جنگ با شر اخلاقی، که سرسپردگی به خداوند و بندگی خالصانه‌ی او بود. یعنی خداوندی مقتدر و قهار و تشنه‌ی قربانی مثل بعل را در کنار انسانی خوار و فروپایه تصویر می‌کرد. همین مضمون بود که در قالب عهد الست به دایره‌ی روایت‌های خلقت اسلامی نیز وارد شد و در متونی مانند «گلشن‌ راز» بازتاب یافت.
	اگر تو دیده‌ای حق را به آغاز در اینجا هم توانی دیدنش باز		* شبستری بخش ۲۷ کتابش را با سه بیت ختم می‌کند که در واقع نتیجه‌گیری بحث‌های پیشین است:
	صفاتش را ببین امروز اینجا که تا ذاتش توانی دید فردا		:اگر تو دیده‌ای حق را به آغاز
	وگرنه رنج خود ضایع مگردان برو بنیوش «لاتهدی» ز قرآن		:::در اینجا هم توانی دیدنش باز
	یعنی آن شناسایی‌ای که عارف در پی آن است، ‌چیزی جز یادآوری همان عهد آغازین نیست. انسان در ازل خداوند را دیده و به وصال او دست یافته است. پس غایت آرمان او بازگشت به همان وضعیت آغازین است. شناخت حق که هدف عرفان است،‌ چیزی جز یادآوری همان ادراک اولیه نیست.		:صفاتش را ببین امروز اینجا
	این ارجاع به ادراک کاملی که در گذشته‌ای ازلی قلاب شده، در ادبیات صوفیه فراوان دیده می‌شود و مضمونی افلاطونی است. هروی هم که پرسش آغازین فصل را مطرح کرده، در «کنزالرموز» می‌گوید:		:::که تا ذاتش توانی دید فردا
	چون گذشتی از ره دانش درست خود ببینی آنچه دانستی نخست		:وگرنه رنج خود ضایع مگردان
	این برداشت بر پیش‌فرض مشهور افلاطون مبتنی است که معتقد بود هیچکس چیزی تازه نمی‌آموزد، و کل روند شناسایی چیزی جز یادآوری دانسته‌های گذشته نیست. این نظریه‌ی عجیب و غریب و غیربدیهی درباره‌ی شناخت، هم به لحاظ سیاسی محافظه‌کار و سنت‌گراست و هم از نظر عملیاتی مهار کننده‌ی پویایی و کنجکاوی و رشد و توسعه‌ی دانش است.		:::برو بنیوش «لاتهدی» ز قرآن
	در کتاب ~~«افلاطون»~~ که جلد سوم از مجموعه‌ کتاب‌های ~~«تاریخ خرد»~~ است مفصل دیدگاهم در مورد چراییِ چنین فرضی را شرح داده‌ام. افلاطون به دلایلی سیاسی و برای مقابله با آرای سوفیست‌هایی که به گسترش بی‌نهایت دانش و اهمیت آموزش تاکید داشتند، چنین نظریه‌ای را پرورده و با انکار مفهومی بنیادین مثل یادگیری، به نوعی ضدآموزش و ضدشناخت دست یافته که همچون سلاحی بر ضد مخالفان دانشمندش که اغلب استاد و معلم بودند، به کار گرفته می‌شده است. این ایده‌ی افلاطونی در ایران هم وارد شد و به ویژه مذاهب و جرگه‌هایی که عقل‌ستیز و مخالف علوم طبیعی بودند بدان علاقه نشان می‌دادند. بسیاری از اشعریان –ولی نه همه‌شان- به این پیش‌فرض گرویده بودند و از بیت‌هایی که نقل کردیم روشن می‌شود که هروی و شبستری نیز در میان ایشان بوده‌اند.		* یعنی آن شناسایی‌ای که عارف در پی آن است، ‌چیزی جز یادآوری همان عهد آغازین نیست. انسان در ازل خداوند را دیده و به وصال او دست یافته است. پس غایت آرمان او بازگشت به همان وضعیت آغازین است. شناخت حق که هدف عرفان است،‌ چیزی جز یادآوری همان ادراک اولیه نیست.
	پس از این اشارت، بخش بیست و هشتم «گلشن راز» آغاز می‌شود که عنوانش چنین است: «تمثیل در بیان نسبت عقل با شهود»:		* این ارجاع به ادراک کاملی که در گذشته‌ای ازلی قلاب شده، در ادبیات صوفیه فراوان دیده می‌شود و مضمونی افلاطونی است. هروی هم که پرسش آغازین فصل را مطرح کرده، در «کنزالرموز» می‌گوید:
	ندارد باورت اکمه ز الوان وگر صد سال گویی نقل و برهان		:چون گذشتی از ره دانش درست
	سپید و زرد و سرخ و سبز و کاهی به نزد وی نباشد جز سیاهی		:::خود ببینی آنچه دانستی نخست
	نگر تا کور مادرزاد بدحال کجا بینا شود از کحل کحال		* این برداشت بر پیش‌فرض مشهور [[افلاطون]] مبتنی است که معتقد بود هیچکس چیزی تازه نمی‌آموزد، و کل روند شناسایی چیزی جز یادآوری دانسته‌های گذشته نیست. این نظریه‌ی عجیب و غریب و غیربدیهی درباره‌ی شناخت، هم به لحاظ سیاسی محافظه‌کار و سنت‌گراست و هم از نظر عملیاتی مهار کننده‌ی پویایی و کنجکاوی و رشد و توسعه‌ی دانش است.
	خرد از دیدن احوال عقبا بود چون کور مادرزاد دنیا		<br />
	شبستری بحث خود را با مثالی مشهور و محبوب میان صوفیان آغاز می‌کند. آن هم نکته‌ی علمی است که کور مادرزاد (اکمه) هیچ تصوری از کیف نفسانیِ رنگ ندارد، حتا اگر یاد بگیرد که نام رنگ‌ها را در زبان روزمره‌اش درست به کار بگیرد. این نکته نزد فیلسوفان و دانشمندان ایرانی از دیرباز مورد توجه بوده که ادراک حسی پایه‌ای مثل رنگ، هرچند در زبان صورتبندی می‌شود، توسط زبان قابل انتقال نیست. یعنی کور مادرزاد نام و تعریف رنگ‌ها را یاد می‌گیرد، بی آن که مفهوم ذهنی آن را دریافته باشد. همچنین می‌توان برای کور مادرزاد درباره‌ی رنگ سخن گفت و برایش در این زمینه توصیف و تحلیل‌های فراوان برخواند. اما این ابزارهای زبانی به او کمکی نمی‌کند تا مثلا کیف نفسانی قرمز یا سبز را درک کند.		==کتاب «[[افلاطون]]»==
			* در کتاب «[[افلاطون]]» که جلد سوم از مجموعه‌ کتاب‌های «[[تاریخ خرد]]» است مفصل دیدگاهم در مورد چراییِ چنین فرضی را شرح داده‌ام.
			* افلاطون به دلایلی سیاسی و برای مقابله با آرای سوفیست‌هایی که به گسترش بی‌نهایت دانش و اهمیت آموزش تاکید داشتند، چنین نظریه‌ای را پرورده و با انکار مفهومی بنیادین مثل یادگیری، به نوعی ضدآموزش و ضدشناخت دست یافته که همچون سلاحی بر ضد مخالفان دانشمندش که اغلب استاد و معلم بودند، به کار گرفته می‌شده است.
			* این ایده‌ی افلاطونی در ایران هم وارد شد و به ویژه مذاهب و جرگه‌هایی که عقل‌ستیز و مخالف علوم طبیعی بودند بدان علاقه نشان می‌دادند. بسیاری از اشعریان –ولی نه همه‌شان- به این پیش‌فرض گرویده بودند و از بیت‌هایی که نقل کردیم روشن می‌شود که هروی و شبستری نیز در میان ایشان بوده‌اند.
			* پس از این اشارت، بخش بیست و هشتم «گلشن راز» آغاز می‌شود که عنوانش چنین است: «تمثیل در بیان نسبت عقل با شهود»:
			:ندارد باورت اکمه ز الوان
			:::وگر صد سال گویی نقل و برهان
			:سپید و زرد و سرخ و سبز و کاهی
			:::به نزد وی نباشد جز سیاهی
			:نگر تا کور مادرزاد بدحال
			:::کجا بینا شود از کحل کحال
			:خرد از دیدن احوال عقبا
			:::بود چون کور مادرزاد دنیا
			* شبستری بحث خود را با مثالی مشهور و محبوب میان صوفیان آغاز می‌کند. آن هم نکته‌ی علمی است که کور مادرزاد (اکمه) هیچ تصوری از کیف نفسانیِ رنگ ندارد، حتا اگر یاد بگیرد که نام رنگ‌ها را در زبان روزمره‌اش درست به کار بگیرد. این نکته نزد فیلسوفان و دانشمندان ایرانی از دیرباز مورد توجه بوده که ادراک حسی پایه‌ای مثل رنگ، هرچند در زبان صورتبندی می‌شود، توسط زبان قابل انتقال نیست. یعنی کور مادرزاد نام و تعریف رنگ‌ها را یاد می‌گیرد، بی آن که مفهوم ذهنی آن را دریافته باشد. همچنین می‌توان برای کور مادرزاد درباره‌ی رنگ سخن گفت و برایش در این زمینه توصیف و تحلیل‌های فراوان برخواند. اما این ابزارهای زبانی به او کمکی نمی‌کند تا مثلا کیف نفسانی قرمز یا سبز را درک کند.
	شبستری در اینجا سیاهی را همچون نمادی برای نادانی و کوری در نظر می‌گیرد. هرچند برداشت او درباره‌ی ارزش رنگ‌ها بسیار پیچیده است و چنان که خواهیم دید بین دو قطب نوسان می‌کند: یکی نگرش قدیم زرتشتی که سیاهی را نماد اهریمن می‌دانست و طردش می‌کرد و دیگری دیدگاه زاهدانه‌ی مسیحی که آن را نماد طرد دنیا و پرهیزگاری می‌دانست و تقدیس می‌کرد. نمونه‌ای از این نگرش اخیر را در «اوراد الاحباب» یحیی باخرزی می‌بینیم، آنجا که می‌گوید سیاهی نماد مقام فقر و شهود فناست.		شبستری در اینجا سیاهی را همچون نمادی برای نادانی و کوری در نظر می‌گیرد. هرچند برداشت او درباره‌ی ارزش رنگ‌ها بسیار پیچیده است و چنان که خواهیم دید بین دو قطب نوسان می‌کند: یکی نگرش قدیم زرتشتی که سیاهی را نماد اهریمن می‌دانست و طردش می‌کرد و دیگری دیدگاه زاهدانه‌ی مسیحی که آن را نماد طرد دنیا و پرهیزگاری می‌دانست و تقدیس می‌کرد. نمونه‌ای از این نگرش اخیر را در «اوراد الاحباب» یحیی باخرزی می‌بینیم، آنجا که می‌گوید سیاهی نماد مقام فقر و شهود فناست.
	بسیاری از فیلسوفان و به ویژه صوفیان خرد را به خاطر ساختار مستدل و محوری بودن منطق‌ در ساماندهی‌اش به زبان فرو می‌کاستند و عقل را شکلی از کاربرد زبان به حساب می‌آوردند. این نکته در نامگذاری‌ها هم نمایان است. چنان که علم منطق یعنی جایگاه سخن گفتن، و نیروی روانی خرد در متون اوستایی را با نفس ناطقه (یعنی منِ سخنگو) برابر می‌شمرده‌اند. در این چارچوب ادراک کاملی که با چشم و دیدن صورت می‌پذیرد از دایره‌ی دسترسی عقل زبان‌مدار خارج است. آن شناسایی قدسی‌ای که عارف در پی آن است، بر تماشای مینو (عُقبا) تمرکز یافته و این افقی است که خارج از دیدرس خرد پنداشته می‌شده است. در مقابل این عقل زبان‌مدار، شهودی قرار می‌گیرد که نقطه‌ی واگرایی شناخت‌شناسی عرفانی و فلسفی محسوب می‌شود.		بسیاری از فیلسوفان و به ویژه صوفیان خرد را به خاطر ساختار مستدل و محوری بودن منطق‌ در ساماندهی‌اش به زبان فرو می‌کاستند و عقل را شکلی از کاربرد زبان به حساب می‌آوردند. این نکته در نامگذاری‌ها هم نمایان است. چنان که علم منطق یعنی جایگاه سخن گفتن، و نیروی روانی خرد در متون اوستایی را با نفس ناطقه (یعنی منِ سخنگو) برابر می‌شمرده‌اند. در این چارچوب ادراک کاملی که با چشم و دیدن صورت می‌پذیرد از دایره‌ی دسترسی عقل زبان‌مدار خارج است. آن شناسایی قدسی‌ای که عارف در پی آن است، بر تماشای مینو (عُقبا) تمرکز یافته و این افقی است که خارج از دیدرس خرد پنداشته می‌شده است. در مقابل این عقل زبان‌مدار، شهودی قرار می‌گیرد که نقطه‌ی واگرایی شناخت‌شناسی عرفانی و فلسفی محسوب می‌شود.

Mehrdad.akhavan: /* ماهیت و وجود */

2023-10-25T14:22:58Z

ماهیت و وجود

نمایش تغییرات

Mehrdad.akhavan: صفحه‌ای جدید حاوی «گفتار سیزدهم «گلشن راز» ==سر وحدت== * بخش بیست و چهارم از «گلشن راز» تنها ی...» ایجاد کرد

2023-10-24T16:08:27Z

صفحه‌ای جدید حاوی «گفتار سیزدهم «گلشن راز» ==سر وحدت== * بخش بیست و چهارم از «گلشن راز» تنها ی...» ایجاد کرد

نمایش تغییرات