نمایش مبدأ برای مفهوم «من» در اشعار بیدل دهلوی

شرحی بر مفهوم «من» در شعر بیدل دهلوی، مجموعه مقالات نخستین همایش بین‌المللی عرس بیدل دهلوی، 1389.

شروين وكيلي

امرداد 1387

 

پيش درآمد: زمينه¬ي بحث

ز جلوه¬ي تو جهان کاروان آينه است		به هرچه مي¬نگرم حيرتي است در بارش

	1. اين روزها، دير زماني است كه سخن از انحطاط و تباهي تمدن ايراني و علل و عوامل آن نقل محافل است. در مجلسي نيست كه بنشيني و در نشستي نيست كه شركت كني و از سترونيِ فرهنگ ايراني، نالايقي انديشمندان ايراني، و نارسايي زبان فارسي براي خراميدنِ چست و چالاك در سپهر معناي امروز، سخني به ميان نرود. گويا در باب تداوم اين نشيب در سيصد چهار صد سال گذشته توافقي عمومي در ميان انديشمندان وجود داشته باشد، و چه بسا كه اين دوران افول و فرود را تا هزاره¬اي و حتي بيش از آن نيز ادامه دهند و فرهنگ ايراني را به خاطر نزادنِ دستگاه¬هاي منسجم فكري و نپروردن فيلسوفان و دانشمندان تجربي نكوهش نمايند.
	امروزه روز، گويي اين دعوي كه فرهنگ ايراني رو در سراشيب دارد، به اصل موضوعه¬اي بحث ناپذير تبديل شده باشد. نويسندگاني كه در اين باب قلم مي¬زنند، تقريبا همگي ايراني هستند، يا اگر به قوميت و مليتي ديگر خود را منسوب مي¬كنند، از تعلق خويش به سپهر فرهنگي و هويتي ايراني آگاهي دارند، تقريبا همه¬شان به زبان فارسي در اين باره سخن مي¬گويند و مي¬نويسند، و اگر كمي هوشمند باشند، كه معمولا هستند، بويي از دريغ و افسوس بابتِ اين جوانمرگي فرهنگي از واژگانشان به مشام مي¬رسد. اين نويسندگان در يك نكته¬ي ديگر نيز وجه اشتراك دارند: همگي به طبقه¬ي روشنفكر مدرن تعلق دارند و بيشترشان بي¬لياقتي و بي¬كفايتي و سطحي بودنِ روشنفكران مدرن را دليل اصلي اين افول و زوال مي¬دانند.
	درباره¬ي معنا و مصداق اين انحطاط اما، و متغيرهاي تعريف آن جاي سخن بسيار است. فرهنگ ايراني، بر خلاف بيشتر فرهنگهاي مدرن و تازه به دوران رسيده¬اي كه قلمرو جغرافيايي محدودي دارند و سابقه¬اي دست بالا چند صد ساله، قلمرو جغرافيايي عظيمي است كه هسته¬ي مركزي¬اش هزاران سال در فاصله¬ي درياي مديترانه و هندوكش دوام آورده است و دايره¬ي نفوذش از تونس و اندلس تا چين شمالي و هند كشيده شده است. از اين روست كه سخن گفتن درباره¬ي شكوفايي يا زوال اين تمدن، با اين قاطعيت و با اين هيجان، شايد بيشتر ناشي از دردي اجتماعي و شوري شخصي باشد، تا تحليلي علمي و افقِ نگاهي دورنگرانه.
	سرمشقِ نظريِ انحطاط تمدن ايراني، دو عنصر عمده دارد كه قصد دارم در اين نوشتار با آويختن به دامان مولانا بيدل دهلوي، نمونه¬اي نقض براي هردوي آن پيشنهاد كنم. نخستين گزاره¬ي اين سرمشق آن است كه تمدن ايراني - دست كم در سه چهار قرن گذشته و پس از سپري شدن آغازگاه عصر صفوي -  در توليد دانشوران و انديشمندان و فيلسوفان سترگ و نظام¬ساز ناتوان بوده است، و جز مقلدان و پيرواني خالي از خلاقيت را نپرورده است. دومين گزاره، آن است كه "من" يا سوژه به مفهومِ جديد آن، كه عبارت است از "خويشتنِ انديشنده و كنشگرِ خودمختار و خودمدار" در كل در دامن اين تمدن پرورده نشده است، يا دست كم در چند قرن گذشته نمونه¬اي از ظهور آن و صورتبندي آن در دست نيست. 
	به گمان من هر دو گزاره¬ي ياد شده نادرست است. چنين مي¬انديشم كه سرمشق انحطاط تمدن ايراني، با وجود جذابيت¬هاي برانگيزاننده و رمانتيكي كه دارد، سدِ راهِ بازانديشي ژرف در تاريخ ايران زمين شده، و بخش مهمي از امكانهاي نظريِ پيشاروي پژوهندگان هويت ايراني را، و كوشندگان در راه شكوفايي اين تمدن را پيشاپيش طرد و انكار كرده است. به طور خاص، بر اين باورم كه تمدن ايراني -حتي در قرون گذشته كه ركودي نمايان، اما متفاوت با انحطاط را به نمايش گذاشته- همچنان در كارِ زايشِ سوژه¬هاي ايرانيِ منسجم و نيرومند كامياب بوده است، و نسخه¬هايي هرچند كمياب و انگشت شمار از صورتبندي "من" به شيوه¬اي بومي را نيز پديد آورده است. اينها البته به معناي انكار آن نيست كه در حال و هواي برخورد تمدن ايراني و تمدن مدرن، آشوبي اجتماعي و سياسي بر اين پهنه¬ي فرهنگي چيره شده است و سرگذشت و دستاورد بخش عمده¬ي آن "من¬"هاي بزرگ به بار ننشسته است. همچنين اين سخن را نبايد با تفاخر به سابقه¬ي چند قرن اخيرمان اشتباه گرفت، كه در كاستيهاي آن و ركودش نسبت به اعصاري زرين مانند قرن چهارم پيش از ميلاد و قرن چهارم ميلادي و قرن چهارم هجري شكي نيست. با اين وجود، قصد دارم بيدل دهلوي را به عنوان شاهدي پيش روي خواننده قرار دهم، تا شايد با هم به اين نتيجه برسيم كه نظامهاي معنايي منسجم و فراگير، به همراه بيانهاي روشن و شفاف و دقيق، با كاركردگرايي و نگرشي زميني كه اين روزها چنين ستوده مي¬شود، همگي در انديشمنداني گرد آمده¬اند، كه به خاطر خوانده و فهميده نشدن ناشناخته و طرد شده باقي مانده¬اند.
	
	2. مولانا عبدالقادر بيدل دهلوي براي آشنايان با فرهنگ ايراني نامي آشنا، و براي دلباختگان ادب پارسي چهره¬اي شورآفرين است. قصدِ اصلي اين نوشتار آن است كه چالش نظريِ پيش گفته را دستاويزِ مرور اشعار بيدل قرار دهد، بدان اميد كه حضور يك نظام منسجم معنايي در مورد "من" را، و شباهت اين من با "منِ خودمختارِ خودمدارِ مدرن" را نشان دهد. ناگفته نماند كه اين "من" به روايت بيدل، نسخه¬اي بومي از پيكربندي سوژه است كه در زمينه¬اي ايراني و متاثر از تصوف اسلامي تدوين شده و بنابراين به همراه شباهتهايش با آن "منِ" ستودنيِ كانتي، اختلافهايي روشن نيز با روايتِ مدرن از سوژه دارد. اختلافهايي كه دست بر قضا مي¬توانند تكيه¬گاه برساختن مفاهيمي نو و نيرومند از "من" قرار گيرند. 
	درباره¬ي بيدل و ارتباط انديشه¬هايش با شرايط زمانه¬اش، پرسشهايي بسيار را مي¬توان طرح كرد. مي¬توان از ارتباط او با انديشه¬ي صوفيانه¬ي ايراني پرسيد، و درباره¬ي تاثير عرفان هندي بر آن گمانه¬زني كرد. مي¬توان به هنرش در زمينه¬ي بازي با صور خيال و سحري كه در استفاده از واژگان به كار برده است، نگريست. مي¬توان از ارتباطش با ساير انديشمندان، و روابط معنايي اشعارش با شطحيات صوفيان ايراني پرسش كرد، و مي¬توان انديشه¬هاي او را با انديشمندان معاصرش در غرب سنجيد و از نقاط قوت وضعف اين دو رگه¬ي موازي از نظريه¬پردازي در مورد هستي، سخن گفت. با اين وجود، در اين نوشتار، مجالي براي پرداختن به اين نكته¬ها و پرسشهاي جذاب ديگروجود ندارد. از اين رو در اينجا تنها بر يك پرسش متمركز مي¬شوم،و آن اين كه "نگرش بيدل در مورد "من"/ خويشتن/ سوژه، چه بوده است، و آيا مي¬توان او را دارنده¬ي نظام نظري منسجمي در اين زمينه دانست؟

	3. شعر بيدل براي همه¬ي كساني كه به دشواريهاي شعر هندي خو گرفته¬اند، سحرآميز است. هم به دليل اعجازي كه در ايجازش گنجانده، هم به دليل صور خيال خلاقانه و چند لايه و بديعش، و هم به خاطر ژرف¬نگري بي¬رقيبش در مورد مفاهيم و نازك¬كاري¬هاي استادانه¬اش در زبان فارسي. با اين همه، به گمانم اگر بخواهيم تنها به يك دليل براي ممتاز شمردن او از شاعران ديگر اكتفا كنيم، بايد به اين حقيقت بنگريم كه در اشعار او دقيقترين و پيچيده¬ترين نظام معنايي، با ژرف¬بينانه¬ترين نگاه فلسفي تركيب شده است. هرچند ادبيات پارسي آوردگاه زورآزمايي غولهايي بزرگ است كه داراي اين تركيب بينش عميق و دانش زبانشناسانه¬ هستند، اما به گمانم در اين هنگامه همچنان بيدل يك سر و گردن از ديگران سرفرازتر است. 
	شعر بيدل با اين وجود، تا جايي كه من خبر دارم، از اين زاويه مورد بررسي قرار نگرفته است. يعني بدان دقت و عمقي كه آثار بزرگاني مانند فردوسي و مولاناي بلخي و حافظ را خوانده و كاويده¬اند، به بيدل ننگريسته¬اند و از منظر نگرش فلسفي¬اش و نظامي از واژگان و دستگاهي از مفاهيم كه ابداع كرده، تحليلش نكرده¬اند. در حالي كه با يك نگاه به اشعارش به سادگي مي¬توان دريافت كه در اينجا با محتوايي بسيار پرداخته و بسيار غني روبرو هستيم. 
يك دليل براي نامفهوم ماندن اشعار بيدل، به گمانم، سيطره¬ي نفوذ ابن عربي بر عرفان وحدت وجودي ايراني باشد. عناصري مانند اتحاد، فنا، بقا، حلول و مانند اينها كه در عرفان مغربيِ ابن عربي بياني مستحكم و تقريبا فلسفي و در نهايت از نظر ديني مشروع يافت، در عصر صفوي در ايران زمين رواج بسيار يافت و اين طور باب شد كه هر برداشتي از اتحاد عاقل و معقول و هم¬عناني خالق و مخلوق را در چارچوب وي فهم كنند. اين البته در مورد بخش مهمي از نويسندگان عصر صفوي و مابعد آن راست است. چرا كه اختران حكمت و عرفان در اين دوره بيشتر بر اين مدار مي¬چرخيدند. با اين وجود، از ديد من نسخه¬هاي ديگرِ اين نوع برداشتها، كه دست بر قضا كهنتر و گاه از نظر اجتماعي تاثيرگذارتر هم بودند، همچنان وجود داشتند. در ميان اين نسخه¬هاي موازي از وحدت وجود كه گاه بياني متعارض با برداشت فلسفي ابن عربي مي¬يافت، به ويژه بايد به جنبش حروفيه اشاره كرد و دنباله¬اش نقطويه، كه در عصر عباسي آشوبي به پا كرد. حروفيه به خصوص از اين نظر اهميت دارد كه دنباله¬ي شاخه¬اي از تصوف خراساني است كه ابن عربي را نيز به مغناطيس خود جذب كرده بود. 
عرفان خراساني¬اي كه در ايران شرقي باستان زاده شده بود، گذشته از آن انعكاس فلسفي كه در آثار ابن عربي يافت، و بازتاب صوري و سياسي¬اش در ميان حروفيان، در بين عرفاي خراسان و هند و هرات همچنان دوام آورد و شاخه-هايي نوظهور و غني پديد آورد كه هنوز درست مورد وارسي و تحليل قرار نگرفته است. برجسته¬ترين نماينده¬ي اين عرفان ايران شرقي در دوران جديدتر، قطعا بيدل دهلوي است.
	با اين مقدمات است كه به نظرم جفايي به اشعار بيدل است، اگر در چارچوب معنايي مرسوم بخوانيم¬شان و تفسيرشان كنيم. به عنوان مثال، سخنِ او در باب رابطه¬ي من و خداوند، كه همواره در قالب ربط من و او يا من و ديگري بيان شده است، مي¬تواند در قالب عرفان استعلايي ابن عربي و در مسيري "بالارونده" فهميده شود، و به بن بستهاي معنايي و تعارضهاي فراوان منتهي گردد، يا آن كه در قالب عرفان "پايين رونده" و انسان- خدامدارانه¬اي درك شود كه دنباله¬ي آثار بايزيد و حلاج و عين القضات و سهروردي است، و در اين حالت دستگاهي خيره كننده از معاني بلند و تركيبي شگفت از انسجام و همخواني را نمايان خواهد كرد.  
	در اين نوشتار، كوشيده¬ام كار دوم را به انجام رسانم. يعني اشعار بيدل را در حوزه¬ي معنايي خاصي - يعني مفهوم "من"- در چارچوبي كه ياد شد تفسير كنم. از اين رو از فصوص و فتوحات فاصله گرفته¬ام و به تهميدات و حكمت خسرواني نزديك شده¬ام. ساختار شعر بيدل به قدري پيچيده، و معاني فشرده شده در واژگانش چندان تفسيرپذير و چند سويه است، كه ادعاي دست يافتن به آنچه بيدل به راستي خود مي¬انديشيده، گزاف مي¬نمايد. از اين رو اين گزارش را بايد روايتي شخصي دانست از برداشت نگارنده درباره¬ي مفهوم "من" در اشعار بيدل. اشعار بيدل براي من، چه در آن هنگام كه با نظريه¬اي حاضر و آماده و خودساخته به سراغش رفته بودم و چه آن هنگام كه بازيگوشانه مفهومي را در ابياتش ردگيري مي¬كردم، خزانه¬اي بود از دو حسِ متفاوت. از سويي آشناپنداري¬هاي پياپي، كه از همخواني غريب اشعارش با دستگاه نظري¬ام برمي-خاست، و دوم ستايشي عميق به خاطر خلاقيت و شيوايي سخنش، كه با دقتي گاه رياضي¬گونه مفاهيمي فلسفي و انتزاعي را صورتبندي مي¬كرد. از اين رو، اين روايتي است شخصي كه يك ستاينده¬ي بيدل در اين زمينه¬ي خاص مي¬نويسد. ستاينده¬اي كه بيدل را براي سالياني دراز، همچون منبع الهامي غني، و نيز همفكري كهنسال در كنار خويش داشته است. 
 

گفتار نخست: مسئله¬ي "من"

1. نخستين چيزي كه در مورد موضوع بحث ما مي¬توان گفت، آن است كه "من" براي بيدل يك مفهوم مسئله¬زاست. به بيان ديگر، بيدل ضمير "من" را نه همچون ضميري خنثي و شخصي، بلكه همچون كليدواژه¬اي دغدغه¬برانگيز و پيچيده به كار مي¬گيرد، كه با شبكه¬اي از واژگان مترادف ديگر - به ويژه خود، خويش، خويشتن- در پيوند است و به ويژه به نمادهايي استعاري مانند آيينه در ارتباط است. بيدل از اين رو نويسنده و شاعري نيست كه خود را در هياهوي طرحها و رنگهاي دلاويز سبك هندي گم كرده باشد، و سرگرميِ پرداختن به زيبايي¬هاي هستي و دلالتهاي رمزآميز آن او را از انديشيدن به "من" باز داشته باشد. چنان كه در شرح حال خود مي¬گويد، 
عمري است که ما گم شدگان گرم سراغيم		شايد کسي از ما خبري داشته باشد
اين خبر گرفتن از من، قالبي خودآگاهانه و خودكاوانه دارد: 
به کنج نيستي عمري است جاي خويش مي¬جويم		سراغ خود ز نقش بورياي خويش مي¬جويم
"من"، موضوعي چندان مهم است كه همچون رمزي كليدي براي فهم كليت هستي نقش ايفا مي¬كند. 
	در آن کشور که پيشاني گشايد حسن جاويدش		گرفتن تا قيامت بر ندارد نام خورشيدش
ز بس اسرار پيدايي دقيق افتاده است اينجا		نظر وا کرد بر کيفيت خويش آنکه پوشيدش
با اين وجود، درونكاوي بيدل براي دستيابي به خود، چندان نيست كه او را از نگريستن به ديگري و جستجوي الگوهاي معنايي ديگري¬مدارانه براي برساختن تصويري از خويش باز دارد. 
همه راست زاين چمن آرزو، که به کام دل ثمري رسد	من و پرفشاني حسرتي که ز نامه گل به سري رسد
نگهي نکرده ز خود سفر، ز کمال خود چه برد اثر		برويم در پي¬ات آنقدر که به ما ز ما خبري رسد
ز معاملات جهان کد، تو برآ کزاين همه دام و دد		عفف سگي به سگي خورد لگد خري به خري رسد
به هزار کوچه دويده¬ام، به تسلي¬اي نرسيده¬ام		ز قد خميده شنيده¬ام، که چو حلقه شد به دري رسد
	در اشعار بيدل، شماري بسيار از ابيات وجود دارد كه در آن به مركزيت من، و محور بودنش به مثابه گرانيگاهي معنايي و هستي¬شناختي اشاره شده است. 
از کتاب آرزو بابي دگر نگشوده¬ام		همچو آه بيدلان سطري به خون آلوده¬ام
موج را قرب محيط از فهم معني دور داشت	قدر دان خود ني¬ام از بس که با خود بوده¬ام
بي¬دماغي نشئه¬ي اظهارم اما بسته¬ام		يک جهان تمثال بر آيينه¬ام ننموده¬اند
گر چراغ فطرت من پرتوآرايي کند		مي¬شود روشن سواد آفتاب از دوده¬ام
دستگاه نقد هر چيز از وفور جنس اوست	خاک بر سر کرده باشم گر به خويش افزوده¬ام
در اين معني، "منِ" بيدل، كه از بس با او همراه بوده ديگر قدرش شناخته نمي¬شود، محوري است براي كنكاش و طرح پرسشهايي كه معمولا در برهوت شگفتي و حيرت گم مي¬شوند و به پاسخي در خور دست نمي¬يابند. 
از خيال وحشت اندوز دل بي کينه¬ام		عکس را سيلاب داند خانه¬ي آيينه¬ام
بس که شد آيينه¬ام صاف از کدورتهاي وهم	راز دل تمثال مي¬بندد برون سينه¬ام
طفل اشکم سرخط آزادي¬ام بي¬طاقتي است	فارغ از خوف و رجاي شنبه و آدينه¬ام
	به راستي كه سخن بيدل چندان شيوا و دلاويز است كه شرح دادن استعاره¬ها و تشبيه¬هاي فشرده و لايه لايه¬اش كاري نيست جز كاستن از لطف و ابهت سخنش. به هر حال، در حد اين اندك مي¬توان اشاره كرد كه بازي بيدل با آيينه و آبِ روي آيينه كه "من" خويش را در آن همچون "ديگري" باز مي¬يابد، در جاي جاي غزلهايش ديده مي¬شود. اين آبِ روي روان بر آيينه كه چيزي جز بستري براي برنشستنِ تصوير "من" نيست، گاه به سيلابي مي¬ماند و گاه به سيلي¬اي كه "من" را از خوابِ خودپرستي، يعني روياي ناشي از نديدنِ خود، يا خيرگي برخاسته از چشم دوختنِ نابخردانه به خويش بيدار مي¬كند:
با گرد اين بيابان عمري است هرزه تازيم	در خواب ناز بوديم، بر خاک ما که پا زد
آيينه در حقيقت تنبيه خودپرستي است		با دل دچار گشتن ما را به روي ما زد
	"من"، در اين ميان، آن مسئله¬ي بغرنج و پيچيده¬ايست كه هماوردان گستاخ را به حيرتي ژرف دچار مي¬سازد. "من" در اين معني، خاستگاهي است تمام پرسشهاي ديگر و حيرتهاي ديگر از دل آن زاده مي¬شوند. بيدل بارها از استعاره¬ي آيينه بهره جسته تا هم اين فعلِ ديدن خود، و پيامدها و سردرگمي¬هاي آن را نشان دهد، و هم به حيرتِ برخاسته از آن اشاره كند، واين يكي از معناهايي است كه بيدل به آيينه منسوب كرده است. چرا كه آيينه به چشمي يگانه و گشوده بر هستي مي¬ماند كه از محتوا و پيش داشت تهي گشته و تنها بازنماياندنِ آنچه هست را آماج كرده باشد، و چه جوهره¬اي خالص¬تر از اين براي توصيف حيرت مي¬توان سراغ كرد؟
محيط فيض قناعت که موجش استغناست	چو آب آينه سرچشمه نيست در کارش
ز جلوه¬ي تو جهان کاروان آينه است		به هرچه مي¬نگرم حيرتي است در بارش
	بيدل با وجود تاكيدش بر مسئله¬آميز بودنِ سوژه، و سردرگمي و حيرتِ ناشي از نگريستن به خويشتن، بر اين نكته نيز پافشاري دارد كه سر و تهِ فرآيند شناخت، به "من" ختم مي¬شود. او از سويي خاستگاه شناخت - و به همين ترتيب معنا، نظامهاي اخلاقي، و حتي مفهوم مجردِ تقدس- را  در من مي¬جويد و مي¬يابد، و از اين رو دنباله¬ي شاخه¬اي از تصوف ايراني محسوب مي¬شود كه هم با جنبش حروفيان و انسان¬مداري استعلايي ايشان ارتباط دارد، و هم دنباله¬ي انسان-خداپنداريِ عين القضات و شطح¬نويسان مكتب خراساني است. با اين وجود، بيدل اين مركز دانستنِ "من" را با انكارِ تصويري كه از آن در ذهن داريم تركيب كرده است و به برداشتي شكاكانه دست يافته كه با اين شكل از آميزش دو طيفِ افراطيِ انسان¬باوري و انكار "انگاره"، به راستي بي¬نظير است. چنان در اين بيت مي¬بينيم، هردو سرِ اين دوگانه¬ي تندروانه را با كاميابي با هم تركيب كرده:  
دل تا نظر گشود به خويش آفتاب ديد		آيينه¬ي خيال که ما را به خواب ديد
 

گفتار دوم: اصالت هستي شناختي من

	هرچند بيدل بر "من" همچون موضوعي محوري براي كنكاش و انديشيدن تمركز كرده است، اما در چارچوبي كه با قالب عمومي تصوف خراساني همخوان است، "من" را در شكلِ ملموس و مرسوم و هنجارين و آشنايش فاقد اصالت هستي شناختي مي¬داند. پوكي و پوچيِ اين "من"ِ آشناي روزمره هنگامي بهتر آشكار مي¬شود كه آن را در تناسب با مفاهيم انتزاعي و حديِ منسوب به كليت هستي بسنجيم. در تصوف كلاسيك، انكار من و موهوم پنداشتنش با تاكيد بر حضور خداوند و منحصر بودن هستي به او گره خورده است. چنان كه من معمولا به خواستها و اميال فروكاسته مي¬شود و با واژه¬ي "نفس" - كه برابرنهاد تازيِ "خويش" است- صورتبندي مي¬شود. به اين ترتيب مفهوم من از يكسو با بزرگ نمايي جنبه¬ي حيواني و ميل-مدارانه¬اش به امري زميني و خاكي و دنيوي و بنابراين محدود و گذرا فروكاسته مي¬شود، و از سوي ديگر با جلال و جبروتِ هستيِ فراگير و شامل و پايداري مانند خداوند مقايسه مي¬شود. به اين ترتيب جفتهاي متضاد معنايي مهمي مانند نفس/ الله، و در شكل جمعي¬اش خلق/ حق زاده مي¬شوند. 
	در شعر بيدل نيز چنين تقابلي وجود دارد. يعني من در آن هنگام كه با كليت هستي و ماهيت مطلق امرِ موجود سنجيده مي¬شود، به ويژه در شكل هنجارين و مرسومش، غيراصيل و سطحي و زودگذر و موهوم مي¬نمايد. با اين وجود بيدل در پرداختن به اين دوگانگي و انكار اصالت هستي شناختيِ آن "من"اي كه يك بار همچون مسئله¬اي محوري مطرحش كرده بود، متفاوت با چارچوب تصوف روزگار خويش عمل مي¬كند. بدان معنا كه به جاي پيروي از دوگانه¬هاي ياد شده، از واژگان دقيقتر و فلسفي¬اي مانند "مطلق"، "هستي"، "وجود" و مانند اينها براي ناميدن پادنهادِ "من" بهره مي¬برد. 
ما سجده¬ي حضوريم محو جناب مطلق		گم گشته همچو نوريم در آفتاب مطلق
در عالم تجرد يا رب چه وا نماييم		او صد جمال جاويد ما يک نقاب مطلق
اي خلق پوچ هيچيد بر وهم ظن مپيچيد		کافي است بر دو عالم اين يک جواب مطلق
کم نيست گر به نامي از ما رسد پيامي		شخص عدم چه دارد بيش از خطاب مطلق
افسانه¬هاي هستي در خلوت عدم ماند		حس وا نکرد مژگان از بند خواب مطلق
هرچند وا رسيديم، زاين انجمن نديديم		با يک جهان عمارت غير از خراب مطلق
	به اين ترتيب يك "مطلق" وجود دارد، و يك "من"، كه اولي حضور و وجود و هستي¬اي تام و تمام دارد و دومي جز سايه¬اي و وهمي و تصوري برخاسته از آن نيست. اين كه چرا بيدل معمولا از خودِ خداوند نام نمي¬برد و مثل ابيات بالا، رب و خدا و الله را معمولا در حالتي خطابي و در تركيبهايي مانند خدايا و يا رب به كار مي¬برد، يا اين نكته كه اصولا بسامد اين واژگان در اشعار بيدل بسيار اندك است، در جاي خود بحثي بسيار را بر مي¬انگيزد و بايد در نوشتاري جداگانه بدان پرداخته شود. در اينجا در اين حد مي¬توان گفت كه بيدل به گمان من دنباله¬روي تندروي پيران خراساني محسوب مي¬شود. شاخه¬اي كه افرادي مانند عطار و عين¬القضات نيز بدان تعلق دارند و مفهوم هنجارين و مرسوم "من" را در كنار مفهوم روزمره و عاميانه¬ي خداوند مي¬نهند و هردو را با به يك چوب مي¬رانند. بيدل مي¬گويد:
با هيچ کس حديث نگفتن نگفته¬ام			در گوش خويش گفته¬ام و من نگفته¬ام
موسي اگر شنيده هم از خود شنيده است		اني انا اللهي که به ايمن نگفته¬ام
هر جاست بندگي و خداوندي آشکار 			جز شبهه¬ي خيال معين نگفته¬ام
اين انجمن هنوز ز آيينه غافل است			حرف زبان شمعم و روشن نگفته¬ام
اين ما و من که شش جهت از فتنه¬اش پر است		بيدل تو گفته باشي اگر من نگفته¬ام
چنان كه در اين ابيات مي¬بينيم، بيدل از سويي معتقد است كه خداوندي و بندگي "شبهه¬ي خيال معين" است، و از سوي ديگر دليل اين شبهه را آن مي¬داند كه "اين انجمن هنوز ز آيينه غافل است." بازي زيبايي كه بيدل واژگانِ منسوب به خودش كرده و به نوعي در اين ميان گفتارهاي خويش را نيز به "من"ِ ديگري، غيراصيل و بيگانه، منسوب مي¬كند، از همين انكار اين دو قطب معنايي برمي¬خيزد. 
	پرداختن به تصوير بيدل در مورد خداوند و چگونگي چفت و بسط شدن آن با اين مفهوم نزد صوفيان و عارفان ديگر، بحثي پيچيده و مفصل است كه نياز به نوشتاري جداگانه دارد. در اينجا در همين حد بگوييم و بگذريم كه بيدل در برابر دو مفهومِ عام و مرسومِ "من"ِ هنجارين و اجتماعي شده، و خداوندِ به همين ترتيب مناسك¬آميز و محدود شده در قالب واژگان، دو مفهوم متمايز ديگرِ "خود/ خويش، و او/ هستي را ابداع كرده است و انكار دو واژه¬ي نخست را دستمايه¬ي رسيدن به جفت دومي قرار مي¬دهد. يعني از يك سو اين اشكال معمول و آشنا را صوري و نادرست و سطحي مي¬داند، و از سوي ديگر به وجود حقيقتي ژرف و بنيادين در پس اين واژگان باور دارد كه در چارچوب سنت خراساني با هم پيوند نيز دارند، و در واقع يكي هستند.
ياران فسانه¬هاي تو و من شنيده¬اند		ديدن نديده، نشنيدن شنيده¬اند
جز شبهه¬ي حضور به دوران چه مي¬رسد	زآن بت که نام او ز برهمن شنيده¬اند
بيدل در اين ميان به الگوهاي زايش توهمِ "من" از شكلِ توهم¬آميزِ او نيز اشاره¬هاي بسيار دارد. 
ز دورباش ادب غيرتي معاينه شد		که محرمان همه خود را خيال او کردند
تلاش خلق ز علم و عمل دري نگشود		مآل کار چو بيدل به هيچ خو کردند
اين "خو كردن به هيچ"، كه دردِ فراگيرِ "من"هاي عصر بيدل و عصر ماست، در شعر بيدل به زيباترين و خلاقانه¬ترين اشكال صورتبندي شده است. من، در اين تعابير، موهوم است، از آن رو كه نسبتي نادرست را با هستي، و با ذاتِ نهادينِ و جوهر راستينِ خويشتن/ من برقرار مي¬سازد. در اين معنا، "من"ِ موهوم به رويايي مي¬مانند كه به سنت ودايي، در ذهن ايزدي يا "ديگري"اي مي¬گذرد.
از ضعف بس که در همه جا دير مي¬رسم		تا پاي خود چو شمع به شبگير مي¬رسم
وهم علايق از همه سو رهزن دل است			پا در گل خيال به صد قير مي¬رسم
خواب عدم فسانه¬ي هستي شنيده است			شادم کزاين بهانه به تعبير مي¬رسم
و
چو تمثالي که بي¬آيينه معدوم است بنيادش		فراموش خودم چندان که گويي رفتم از يادش
به اين ترتيب، من، از آن كه رو كه بيش از حد در ذهن ديگري به ياد آورده مي¬شود، از ذهن خويش فراموش مي-گردد و اين همان دليلي است كه به غيابي "من" و وهم¬آلوده گشتنش منتهي مي¬شود. اين غياب، باعث مي¬شود تا "من" از ضعف به همه جا دير برسد". اين بدان معناست كه "من"ِ موهوم ارتباطي را با زمان و قدرت/ ضعف برقرار مي¬سازد كه به زودي بيشتر بدان خواهم پرداخت. به همين دليل هم بيدل به همان اندازه كه قلاب شدن و ماندنِ افراطي در ذهن ديگري را فسادانگيز و ويرانگرِ من مي¬داند، فراموش شدن از ذهن ديگري و رفتن از خاطر ديگران را نيز مي¬ستايد و آن را دستمايه¬ي تماميت من مي¬داند، و اين به ارتباط مفهوم "من"ِ راستين و "تنهايي" باز مي¬گردد.
ز هر مو دام بر دوشم گرفتار اين چنين بايد	ز خاطرها فراموشم سبکبار اين چنين بايد
به سر خاک تمنا در نظرها کرد حيراني		بناي عجز ما را سقف و ديوار اين چنين بايد
من و در خاک غلتيدن تو و حالم نپرسيدن	به عاشق آن چنان زيبد به دلدار اين چنين بايد
و از اين بيانهاي زيباي شگفت درباره¬ي ربط من و او و ياد و خاطر، و در برابر هم نهادن هستي و نيستي و خاطرو فراموشي در اشعار بيدل بسيار است.
زآن قدر هوشي که مي¬کردم به وهم خويش جمع		چون به يادت مي¬رسم چيزي نمي¬مانم به ياد
از عدم آنسوترم برده است فکر نيستي			نيستم زآنها که هستي آرد آسانم به ياد
از ديد بيدل، فرو ماندن در بند مفاهيم و معاني رايج و هنجارين، و قانع شدن به اقامت در خيال ديگري، همان است كه من را به امري موهوم تبديل مي¬كند. چنين "من"اي، جز عدم و نيستيِ محض نيست كه به اشتباه و چون بر آيينه-ي ذهن ديگري/او تصويري تشكيل داده است، خود را موجود مي¬پندارد.
جهاني در تلاش آبرو ناکام مي¬ميرد		نمي¬داند که غير از خاک گشتن نيست مقصودش
مپرس از دستگاه نيستي سرمايه¬ي هستي		عدم بي¬پرده شد تا اين قدر کردند موجودش
و
صفا داغ کدورت گشت سامان من و ما شد	به سر خاکي فشاند آيينه کاين تمثال پيدا شد
و
تا مبادا خون خورد تمثال از پيدايي¬ام		نيستي در خانه¬ي آيينه مهمانم نکرد
و
همچو تصوير به آغوش ادب ساخته¬ايم		عمر پرواز ضعيفان ته پر مي¬گذرد
و
نيست حوادث شکست پايه¬ي عجزم		آبله از خاکمال عار ندارد
ني شرر اظهارم و ني ذره فروش		هيچکسي هاي من شمار ندارد
و
نقشم از ضعف به انديشه¬ي ديدن نرسد		نامم از گم شدگيها به شنيدن نرسد
بسامد زيادِ واژگان عجز، ضعف، ناتواني و مانند اينها، نشانگر اين است كه بيدل به ارتباطي ميان اين جنونِ قناعت به تصويرها، و قدرت و ضعفِ "من" قايل است. به شكلي كه ناتواني "من" به اين بيماري و غيابِ ناشي از آن منتهي مي-شود، و واژگونه¬ي اين رابطه نيز برقرار است، يعني خودِ اين وهم¬آلوده شدنِ من نيز قدرت را از ميان مي¬برد و آن را به سايه¬اي تبديل مي¬كند. اين عجز انبوهي از "من"هاي پراكنده و گذرا و سطحي را بر مي¬سازد كه "هيچكسي¬هايشان" شمار ندارد. 
خلقي است پراکنده¬ي سعي نفسي چند			پرواز جنون کرده به بال مگسي چند
با زمره¬ي اجلاف نسازد چه کند کس			اين عالم پوچ است و همين هيچکسي چند
اين سرنوشت "من"اي است كه براي حك كردن نام خويش بر نگينِ ذهن ديگري، و غلبه بر بي¬نشاني و تنهايي، هدر شدن در تصويري موهوم را به جان مي¬خرد و به سطري پراكنده و بي¬سر و ته و كتابي بي¬شيرازه بدل مي¬گردد.
بسکه دارد بي¬نشاني پرده¬ي ناموس من		در نگين نامم چو بو در گل معما مي¬شود
لب گشودن رشته¬ي اسرار يکتايي گسيخت	نسخه¬ي بي¬شيرازه چون شد معني اجزا مي¬شود
نقش نيرنگ جهان را جز فنا نقاش نيست	اين بناها چون حباب از سيل برپا مي¬شود
و
هوس ز زحمت کس دست بر نمي¬دارد		جهانيان همه يک آرزوي بيمارند
به خاک قافله¬ها سينه¬مال مي¬گذرند		چو سايه هيچ متاعان عجب گرانبارند
ز شغل مزرع بي¬حاصلي مگوي و مپرس		خيال مي¬دروند و افسانه مي¬کارند
بخشي از اين بيماريِ جهانيان، ناشي از گذرا بودنِ ذاتي هستي و ميرا بودنِ همگان است، و جهاني كه به شوخي رنگ پريده مي¬ماند. 
ز بعد ما نه غزل ني قصيده مي¬ماند		ز خامه¬ها دو سه اشک چکيده مي¬ماند
ثبات عيش که دارد که چون پر طاووس		جهان به شوخي رنگ پريده مي¬ماند
شرار ثابت و سياره دام فرصت کيست		فلک به کاغذ آتش رسيده مي¬ماند
در اين شرايط، هويت به لافي تو خالي و "من" به امري سبكسرانه و خنده¬دار تبديل مي¬شود. آن "من"اي كه به اين ترتيب از خويشتن فراموش شده و تنها در خاطر ديگري لانه كرده باشد، به نامي مي¬ماند كه بر نگيني اقامت كرده باشد و به اين ترتيب به فرو رفتن در دل گوهري گرانبها اما در نهايت خاكي و سنگي دل خوش كرده باشد. از اين روست كه بيدل اشاره¬هايي بسيار به نگين و نام و اساطيرِ مربوط به كنده شدن نام و نقشِ "من" در سنگ دارد.
هر که را ديدم ز لاف ما و من شرمنده بود		شخص هستي چون سحر هر جا نفس زد خنده بود
خودفروشان خاک گرديدند و نامي چند ماند		عالمي عنقاست اينجا نيستي پاينده بود
خلق از بي¬اتفاقي ننگ خفت مي¬کشد			پنبه¬ها ربطي اگر مي¬داشت دلق و ژنده بود
آرزوها در کمين نقب شهرت خاک شد			نام هم بهر فرو رفتن زميني کنده بود
بر سر فرهاد تا محشر قيامت مي¬کند			تيشه¬اي کز بي¬تميزي روي شيرين کنده بود
عالمي زاين انجمن در خود نفس دزديد و رفت		تا کجا بوي چراغ زندگي گنده بود
با اين وجود، همين "من"ِ دروغين، بدان دليل كه زاينده¬ي خيالها و معيارها و باورها و مفاهيم است، بر اريكه¬ي مركزيت وجود تكيه زده است. اما با اين مسئله كه معاني و مفاهيمي را هم كه مي¬زايد به همين شكل غيراصيل و سطحي و موهوم هستند. 
دو عالم نيک و بد را شخص توست آيينه¬ي تهمت		تو هر اسمي که مي¬خواهي برون آر از معمايش
قناعت کرده¬ام چون عشق از آيينه¬ي امکان 		به آن مقدار تمثالي که نتوان کرد پيدايش
و
قصر سوداي جهان پايه ي قدري مي خواست		چتر زد دود دماغ من و شد عرض عظيم
فطرتم ريخت برون شور وجوب و امكان 		اين دو تمثال در آيينه ي من بود مقيم
حلقه ام كرد سجود در يكتايي خويش			حيرت آورد بهم دايره ي علم و عليم
اين دوگانگي "من"ِ اصيلِ خداگونه¬ي هستومندِ خودبنياد، و "من"ِ تكه پاره¬ي مقيم در خاطر ديگريِ موهوم، و ارتباطي كه به هر حال با زايش تمايزهاي شناختي و جفتهاي متضاد معنايي پيدا مي¬كند، همان است كه "من" را براي بيدل - و براي بسياري از ما- به امري مسئله¬زا بدل مي¬سازد. 
 وجود از عدم آن قدر دور نيست		نگاه اندکي نارسا مي¬دمد
به ترک طلب ريشه دارد قبول			برو گر بکاري بيا مي¬دمد
معماي اسم فناييم و بس			همين نفس مطلق ز ما مي¬دمد
سرت بيدل از وهم و ظن عالمي است		از اين بام چندين هوا مي¬دمد
اين معماي اسم فنا، كه از سويي دمنده¬ي نفس مطلق است و از سوي ديگر بامي آكنده از خيالها و هوسها و هواهاي گوناگون، به دليل همين خصلت دوگانه¬ي خويش محور تجلي جفتهاي معنايي دوگانه و تمام تقابلهاي متضاد است.
از کمال سرکشي عاجزترين عالميم		همچو مژگان پيش پايي تا به ياد آيد خميم
ذره¬ايم اما پر است از ما جهان اعتبار		بيشي ما را حساب اين است کز هر کم کميم
عالم عجز و غرور از يکدگر ممتاز نيست	گر همه خاکيم و گر افلاک، ناموس هميم
حسن را آغوش عشق اقبال ناز ديگر است	او تماشا ما تحير، او نگين ما خاتميم
مرده را بهر چه مي¬پوشند چشم آگاه باش	خاک خلوتگاه اسرار است و ما نامحرميم
 

گفتار سوم: انگاره و خودانگاره

اما اگر من به اين ترتيب در آغشتگي با ذهن ديگري به امري موهوم تبديل مي¬شود، چاره چيست؟ آيا رابطه¬اي درست و برخاسته از ذات هستي وجود دارد كه من و ديگري را در ارتباط با هم برقرار دارد و در عين حال هستي هردو را تضمين كند؟ چنان كه مي¬دانيم، اين پرسش از رابطه¬ي من ديگري، شكلي عام از چالشِ اندركنش انسان و خداوند است و در ادبيات صوفيانه پاسخي روشن و استوار دارد. آن شكلي از تعادل من و ديگري كه هستي هردو را در هم بياميزد و در نتيجه من و خداوند را متحد گرداند، از ديد صوفيان تنها در قالب عشق تحقق تواند يافت. 
صورتبندي بيدل از اين ارتباط اما، تا حدودي با زمينه¬ي عرفان دورانش تفاوت دارد. بيدل به جاي آن كه مانند ساير صوفيان تمام اندركنشهاي من و ديگري را نفي كند و همت خويش را بر توصيف و تحليل عشق متمركز سازد، همچون يك آسيب شناسِ دقيق، به ماهيت اين رابطه و ابعاد گوناگون آن پرداخته است. 
امروز براي ما كه در چارچوبي مدرن مي¬انديشيم، ديالكتيكِ انگاره و خودانگاره موضوعي آشناست. امروز اين حقيقت را مي¬دانيم كه تصوير ما در چشم ديگران، و انعكاسي كه در زمينه¬اي جامعه¬شناسانه در ذهن "ديگري" توليد مي¬كنيم، انگاره¬ايست نيرومند و مهم و تاثيرگذار، كه چگونگي انديشيدن "من" در مورد "من"، و شيوه¬ي صورتبندي "من" در چشم خويشتن را تعيين مي¬كند. به همين ترتيب، مي¬دانيم كه آن انگاره در قالبِ خودانگاره تفسير شده، بازتعريف گشته، و تحريف مي¬شود، تا قابل پذيرش و  دلپذير و تحمل كردني جلوه كند.
اينها، و بسا چيزهاي ديگر را امروز ما مي¬دانيم، و آنها را از زمره¬ي دستاوردهاي جديد دانش روانشناسي اجتماعي و نتيجه¬ي آزمونهاي ميداني و نظريه¬پردازي¬هاي دقيق علمي مي¬دانيم. در آراي متصوفه¬ي ايراني و اشعار برخي از نامدارانِ عرفانِ شرقي، به صورتبندي¬هاي گاه دقيقي در مورد اين دو مفهوم بر مي¬خوريم. با اين وجود، تا جايي كه ديده¬ام، بيدل دقيقترين و روشن¬ترين نظام مفهومي در مورد اين ارتباط را به دست داده است. به بياني امروزين، در اشعار بيدل با مدلي به نسبت دقيق از ارتباط انگاره و خودانگاره روبرو مي¬شويم.
بيدل در نخستين گام به ماهيت هستي شناختي ظهور من و ديگري مي¬پردازد، و تمايز ميان اين دو و تقابل برخاسته از آن دو را زاده¬ي خيال و وهم مي¬داند. اين امر در اشعار بيدل گويي از اتحاد دو نگرش برآمده است. نخست وحدت وجود غربيِ سبك ابن عربي كه در دوران صفوي در ميان صوفيه فراگير شده بود و ردپاهاي روشني در شعر هندي به جا گذاشته است، و ديگري سنت ودايي كه به شكلي از اين وحدت وجود در قالبي اوپانيشادي قايل بود و در زمينه¬ي زيست بيدل نيز همچنان پايدار مانده بود. با تكيه بر اين سنت دوگانه، بيدل مرزهاي ميان من و ما و خويش و ديگري را نفي مي¬كرد و اينها را زاده¬ي وهم و ظن مي¬دانست. اين توهم از ديد بيدل در دو محور تبلور مي¬يابد. از يكسو محور تمايز و تفاوت را داريم كه من را در ميان ديگري¬ها برجسته مي¬سازد، و از سوي ديگر با محور شباهت سرو كار داريم كه من¬ها را در قالب يك ما در هم مي¬آميزد. بيدل براي ناميدن اين عناصر از واژگان من، ما و تو (و به ندرت ديگري) بهره مي¬برد و در سراسر اشعارش اين سه كليدواژه را با دقتي رياضي¬وار براي صورتبندي اين رابطه مورد استفاده قرار مي¬دهد.
دل فضايي داشت پيش از دستگاه ما و من		خانه¬ي آيينه تمثال نفسها کرده تنگ
و
شده فهم مقصد عالمي ز تلاش هرزه قدم غلط		ته پاست کعبه و دير اگر نکنيم راه عدم غلط
ز صفاي شيشه¬ طلب پري که ره به يقين گمان بري	تو بر آب مي¬فکني تري، من و توست هر دو به هم غلط
و
از لب خامش زبان وامانده¬ي کام است و بس	بال از پرواز چون واماند آشيان دام است و بس
وادي امکان ندارد دستگاه وحشتم		هر طرف جولان کند نظاره يک گام است و بس
دستگاه ما و من چون صبح بر باد فناست	صحن اين کاشانه¬ها يکسر لب بام است و بس
پختگي ديگ سخن را باز مي¬دارد ز جوش	تا خموشي نيست بيدل مدعا خام است و بس
من و ديگري، به اين ترتيب، تقابلي است كه از محدوديت من و محصور ماندنش در خيالِ خاطرِ ديگري ناشي مي¬شود. به همين ترتيب، من و ما نيز كه از همگرايي من¬ها بر مي¬خيزد، جز توهمي معكوس نيست. مرزِ تفاوت¬مدارانه¬ي ميان من و ديگري و در هم¬تنيدگي شباهت¬محورانه¬ي من و ما همگي نتيجه¬ي نوع خاصي از رمزگذاري "من" هستند، و مديونِ شيوه¬اي خاص از تعريف جايگاه من در هستي. اگر اين تعريف تغيير كند آن جايگاه نيز دگرگون خواهد شد، و آن شكلي ويژه از "من" كه در تقابل با "ديگري"¬هايي و در جمع بستن با "ما"هايي تعريف مي¬شود، چيزي ديگر خواهد شد. بيدل، از آنجا كه موافق انكار بنيادين "من" و طردِ مفهوم خويشتن نيست، به وجود ذاتي و جوهره¬اي در "من" قايل است كه با اين ترفندها پوشيده و پنهان مي¬گردد و از تجلي باز مي¬ماند.
لب فرو بنديم تا رفع دويي انشا کنيم		در ميان ما و تو ما و تو حايل مي¬شود
و
ذره تا مهر هزار آينه عريان کردند		ما نگشتيم عيان هرچه نمايان کردند	
و
مني به جلوه رساندم که در تويي گم شد	نداشت آينه¬ي عجز بيش از اين مقدور
و
تمثال من در آينه پيدا نمي¬شود		در پرده¬ي خيال توام نقش بسته¬اند
	از اين روست كه من، در اين ازدحام تصاوير و پژواك¬هايش بر ديگري، به امري ناپايدار و گذرا تبديل شده است. بيدل گذشته از تاكيدي كه بر اين ناپايداري مي¬كند، در بسياري از موارد به حضور "من"اي زيربنايي و گوهرين نيز اشاره مي¬كند كه آماج جستجو و كنكاش است، اما همواره در اين فرآيندِ سيل¬آسا، "او" مي¬شود.
خويش را يک پر زدن درياب و مفت جهد گير		زندگي برقي است نتواني به خود ديگر رسيد
و
بزم تجديد است اينجا فرصت تحقيق کو		من مني دارم که تا وا مي¬رسم او مي¬شود
	ايراد اين درآميختگي من و ديگري، آن است كه ديگري همچون مرجعي و محملي براي تجلي من عمل مي¬كند، و به اين ترتيب من از ايستادن بر پاي خود و خودمختاري هستي شناختي محروم مي¬گردد. به اين ترتيب، انجمن سرافرازِ "من"هايي خداگونه، به آيينه¬خانه¬اي سردرگم تبديل مي¬شود كه در آن هركس چيزي جز انعكاس تصوير ديگران نيست، و هيچ شخص حقيقي¬اي در اين ميان وجود ندارد. 
دارم دلي از داغ تمناي تو لبريز		چون کاغذ آتش زده غربال شرربيز
چون شمع مپرسيد ز سامان بهارم		سيلاب بناي خودم از رنگ عرق ريز
تحقيق ز صنعتگري وهم مبراست		از هرچه در آيينه نمايند بپرهيز
مرد طلبي از دل معذور حذر کن		زآن پيش که لنگت کند از آبله بگريز
هر خار و گل آيينه¬ي تعظيم بهار است		اي کوفته¬ي خواب گران يک مژه برخيز
از مغتنمات است تماشاي دويي هم		تا محرم خود نيستي از آينه مستيز
و
سادگي جنس چون آيينه دکاني داريم		زينت ما به متاع دگران مي¬باشد
تيره بختي نفسي از طلبم غافل نيست		سايه دايم ز پي شخص روان مي¬باشد
بيدل بارها به اين تيره بختيِ ناشي از حل شدن من در انعكاسهايش در ديگري تاكيد مي¬كند. 
دل حيرت آفرين است هر سو نظر گشاييم		در خانه هيچکس نيست، آيينه است وماييم
ما را چو شمع از اين بزم بيخود گذشتني هست		گردون چه برفرازيم سر نيستيم پاييم
تا کي کشد تعين ادبار نسبت ما			ننگي چو بار مردم در گردن بقاييم
شخص هوا مثاليم خميازه¬ي خياليم			گر صد فلک بباليم صفر عدم فزاييم
رنگ حناست هستي فرصت کمين تغيير			روز سياه خود را تا کي شفق نماييم
	زنداني شدنِ من در تنگناي تصويرهايش در خاطر و چشم ديگري، همان است كه هويت¬زدايي من را، و فرو كاسته شدنش به عناصري زباني را رقم مي¬زند. به اين ترتيب، اسمي به جاي من بر جا مي¬ماند و مسما از دست مي¬رود.
اسميم بي مسمي ديگر چه وانماييم			در چشمه سار تحقيق، آبي که نيست ماييم
هرچند در نظرها داريم ناز گوهر			يکسر چو سلک شبنم در رشته¬ي هواييم
بر موج و قطره جز نام فرقي نمي¬توان بست		اي غافلان دويي چيست ما هم همين شماييم
راهي به سعي تمثال وا شد ولي چه حاصل		آيينه نردبان نيست تا ما ز خود برآييم
اين نكته كه آيينه نردبان نيست، در فهم اشعار بيدل و به ويژه استعاره¬هايش در مورد "من" اهميتي مركزي دارد. چرا كه امروزه به دنبال باب شدنِ رقت معنا در اشعار نوپاي معاصر، فهمِ تنها يك معني از يك استعاره مرسوم شده و معمول است كه اين كار را به اشعار بزرگان قديم نيز تعميم مي¬دهند. بر همين مبنا آيينه را در شعر بيدل معمولا به معناي استعاره¬اي براي حيرت و نمادي براي چشم گشوده از شگفتي دانسته¬اند كه البته درست است، اما فراگير و شامل نيست. چرا كه آيينه در تعابيري كه ذكرش گذشت، به معناي تجلي و انعكاس من در ديگري، و به دنبال همين تصوير، به معناي زمينه و مرجع آگاهي يافتن از خويشتن است. در نتيجه آيينه گاه همچون نماد خودآگاهي به كار گرفته مي¬شود و گاه به معناي شكلي از خودآگاهيِ زبان¬مدارانه و مبتني بر ديگري كه منِ راستين را پنهان مي¬كند. 
اينها تنها برخي از لايه¬هاي معناييِ انباشته شده بر مفهومي مانند آيينه در اشعار بيدل هستند، و بديهي است كه فرو كاستن¬شان به يكي دو دلالتِ ساده، به نامفهوم ماندنِ پيام اصلي وي منتهي مي¬شود. بخش عمده¬ي اشعار بيدل امروز بدان دليل خواننده ندارند و يا با بدفهمي خوانده مي¬شوند، كه اين دلالتهاي پيوسته و پرشمارِ سوار شده بر يك كليدواژه ناديده انگاشته مي¬شوند. به عنوان مثال، تك بيتي زيبا در اشعار بيدل وجود دارد كه جايگاه مركزي آيينه را در اين فرآيند سر به نيست كردنِ "من" نشان مي¬دهد. اين بيت را جز با توجه به اين دلالتهاي موازي نمي¬توان فهميد. 
انفعال هستي آفاق را آيينه¬ام			هر که رو تابد ز خود تا من مقابل مي¬شود
پس از ديد بيدل، گير افتادن در دايره¬ي انعكاسهاي بينهايت آيينه¬هايي كه به هم چشم دوخته¬اند، نه تنها من را در ازدحام تصاوير خويش گم مي¬كند، كه اين منِ گمشده را به ابزاري مشابه براي محو كردن "من"هاي ديگران نيز تبديل مي¬كند. در نتيجه به همان اندازه كه ديگري تصويري دروغين و ظاهري از من را دريافت مي¬كند، من نيز بختِ راه يافتن به دلِ ديگري را از دست مي¬دهد. اين راه يافتن، البته نه با بازنماييِ آيينه¬وار ديگري، كه با تامل در خويشتن و بازسازي مقام خويش در هستي ممكن مي¬شود. به بيان زيباي بيدل، از چاك گريبان است كه به دل ديگري نقب توان زد. 
از چاک گريبان به دلي راه نکرديم		کار عجبي داشت جنون آه نکرديم
دل تيره شد آخر ز هوايي که به سر داشت	اين آينه را از نفس آگاه نکرديم
فرصت شمري¬هاي نفس بال امل زد		پرواز شد آن رشته که کوتاه نکرديم
صد دشت به هر کوچه دويديم وليکن		خاکي به سر از دوري آن راه نکرديم
بيدل تو عبث خون مخور از خجلت تحقيق	ماييم که خود را ز خود آگاه نکرديم
و
کاش بر بنياد موهومي نمي¬کردم نظر		فهم خود بيش از خرابيها خرابم مي¬کند
در عقوبت خانه¬ي ننگ دويي افتاده¬ام		ما و تو چندان که مي¬بالد عذابم مي¬کند
باليدن ما و من، و بر افراشته شدن حصاري در ميان من و ديگري، همان است كه چهار ديواريِ "خانه¬ي ننگ دويي" را پديدار مي¬آورد. در اينجا مجال پرداختن به آن نيست، اما در اين حد بايد اشاره كرد كه بيدل در سراسر اشعارش مفهومي بسيار بنيادين به نام "دويي" را به كار مي¬گيرد كه با همواره با معناي مورد نظر عارفان ايران غربي مانند مولانا جلال الدين يكسان نيست. در مثنوي، دويي و دوبيني بيشتر براي اشاره به دوگانگي ميان خالق و مخلوق و تضاد بين عاشق و معشوق و نقدِ آن به كار گرفته مي¬شود. در حالي كه بيدل اين مفهوم را يك درجه تعميم مي¬دهد و به صراحت به مفهومي فلسفي اشاره مي¬كند كه من آن را "جم" -سرواژه¬ي "جفت متضاد معنايي"- مي¬نامم. بدان معنا كه بيدل گويي از وجود خشتهايي بنيادين در ساختار معنا خبر داشته است و از اين كه هريك از اين خشتها جفتهايي از دو مفهوم متضاد هستند، آگاه بوده است. بحث درباره¬ي ساختار پيچيده¬ي جم¬ها در سازماندهي معنا و عوارض و نتايج ناشي از آن را بايد به نوشتاري ديگر و وقتي ديگر وا نهاد. اما آنچه در اينجا اهميت دارد، آن است كه بيدل من/ ديگري و من/ ما را نيز همچون جفت¬هاي متضاد معنايي به كار مي¬گيرد و چون اصولا مدعي موهوم بودنِ اين دوگانگي در عميق¬ترين لايه است، رويارويي من و ديگري يا ما را نيز باطل مي¬داند.  
تا نمي¬گردد تب و تاب نفسها بر طرف			مي¬دود اجزاي ما چون موج دريا هر طرف
بسته¬اند از شوخي اضداد نقش کاينات			کرده¬اند اجزاي اين پيکر به يکديگر طرف
شش جهت آيينه¬ي تمثال خوب و زشت ماست		کس نگرديده است اينجا با کس ديگر طرف
قطره کو گوهر کدام افسون خودبيني بلاست		جمله درياييم اگر اين عقده گردد بر طرف
بيدل از بس شش جهت جوش بهار غفلت است		سبزه¬ي باليده مي¬بالد چو مژگان هر طرف
"من" در آن هنگام كه با ديگري طرف شود، مانند سبزه¬ي باليده¬ي سرخوش از بهار غفلت، پراكنده و واگرا و نامنسجم مي¬شود و به اين ترتيب مهمترين گوهر "من" بودن، يعني مركزداري و خودمداري را از دست مي¬دهد. اين شيوه از تعريف كردن خويش در برابر ديگري، همان است كه در نهايت خودآگاهي به معناي امروزينش را پديد مي¬آورد. يعني شكلي از پرداخت خودانگاره و فهم خويش، كه بر مقايسه¬ي آن با ديگري و برابر نهادنش با جفتي متضاد برخاسته است. بيدل اين شكل از آگاهي بر خويش را  مردود مي¬داند و آن را با غياب و عدم يكي مي¬گيرد.
هستي صرف همان غفلت آگاهي بود		خبر از خويش گرفتم عدمي پيدا شد. 
پس چشم گشودن بر خويش، اگر چشم رازآشنا و خبره نباشد، به آلودگي با دنيايي مصنوعي و دروغين منتهي مي-شود. آنگاه، عظمتي كه "من" داشت، و اتصالي كه با هستي و آسمان داشت، گسسته مي¬شود و من به مرتبه¬ي چيزي در ميان چيزها و خرده¬اي در ميان براده¬هاي فراوان هستي فروكاسته مي¬شود. به اين ترتيب من به حاشيه¬اي از ديگري و پيش درآمدي از حضوري ديگر و متمايز تبديل مي¬شود. 
بالي از آزادي افشاندم قفس پيما شدم		خواستم ناز پري انشا کنم مينا شدم
صحبت بي¬گفتگويي داشتم با خامشي		برق زد جرات لبي وا کردم و تنها شدم
صد تعلق در طلسم وهم هستي بسته¬اند		چشم وا کردم به خويش آلوده¬ي دنيا شدم
آسمان با من صفايي داشت تا بودم خموش	ناله¬اي کردم غبار عالم بالا شدم
غفلت از خويشتن، و ناخودآگاه ماندنِ "من"، به آنجا مي¬انجامد كه شكلي از بي¬شعوري و سكون پديد آيد. اين چشم داشتن به ديگري و اسير شدن در دام ميلي ديگرمدارانه، همان است كه من را در چاهِ خويشتني محدود و بسته محصور مي-سازد، و خواست، اين گوهر مركزي پويايي "من" را به آرزوهايي نيمه كاره بدل مي¬سازد كه در آثار عرفا امل خوانده مي-شود و سايه¬اي محو است كه نه آشكار است و نه حتي پنهان.
ز ساز قافله¬ي ما که ما و من جرس استش		به جز غبار عدم نيست آنچه پيش و پس استش
در اين هوسکده بيدل چه ممکن است قناعت		به مور گر نگري حسرت پر مگس استش
و
بي¬پرده است و نيست عيان راز من هنوز			از خاک مي¬دمد چو گلم پيرهن هنوز
عمري است چون نفس همه جهدم ولي چه سود		يک گام هم نرفته¬ام از خويشتن هنوز
مرگم نکرد ايمن از آشوب زندگي			جمع است رشته¬هاي امل در کفن هنوز
يک جلوه انتظار تو در خاطرم گذشت			آيينه مي¬دمد ز سراپاي من هنوز
تار و پود اين امل، همان است كه منِ گمشده را با من¬هاي گمشده¬ي ديگر پيوند مي¬دهد. چرا كه همگان در اين املِ مشترك و عملهاي برخاسته از آن شريكند. "من"ِ گمشده و غايب، دير يا زود در سكون و تكيه¬گاه دروغين اين امل¬ها اقامت مي¬گزيند، و واماندگي خويش را در قالب مقصدي موهوم بازتعريف مي¬كند. 
در پناه دل توان رست از دو عالم پيچ و تاب		بر گهر موجي که خود را بست ساحل مي¬شود
زندگاني سخت دشوار است با اسباب هوش		بي¬شعوري گر نباشد کار مشکل مي¬شود
اوج عزت در کمين انتظار عجز ماست			از شکستن دست در گردن حمايل مي¬شود
در ره عشقت که پاياني ندارد جاده¬اش			هر که واماند براي خويش منزل مي¬شود
اين دل خوش كردن به واماندگي و بهشت پنداشتنِ جايي كه منِ موهوم به گل نشسته است، در جاي جاي ديوان پيرِ دهلوي به سختي نكوهيده شده است. معمولا بيدل يادِ مرگ را همچون صور اسرافيلي براي برانگيزاندنِ مردمان از اين خواب مورد استفاده قرار مي¬دهد.
تحقيق را به ما و من افتاده اختلاف		در هيچ حال با نفس آيينه نيست صاف
پيوندها به روي گسستن گشوده¬اند		گو وهم، تار و پود خيالات ننگ باف
چون مو سپپيد شد سر دعوا به خاک دزد	اين برف پنبه¬ايست اشارتگر لحاف
و
عمر چون شهرت عنقا به غم شبهه گذشت	کس نشد محرم اسمي که مسمايش بود
دوري مقصد پي باخته¬ي يکدگريم		هر که دي محو شد امروز تو فردايش بود
و البته از اين نيز فروگذار نمي¬كند كه شبهه¬ي اين جايگاه ستوده شده¬ي دروغين را همتاي گزاف و لافي تو خالي بداند.
رستن چه ممکن است ز قيد جهان لاف		وا مانده¬ايم چو الف در ميان لاف
بيدل به خوان دعوي هستي نشسته¬ايم		اينجا به جز قسم چه خورد ميهمان لاف
و
جوهر تمکين مرد از لاف بر هم مي¬شود		ما و من چون بيش مي¬گردد حيا کم مي¬شود
نيست آسان ربط قيل و قال ناموزون خلق	سکته مي¬خواند نفس تا لب فراهم مي¬شود
 
گفتار چهارم: هنجار شدنِ من
 
1. بيدل آنگاه كه خويشتن را در محك نقد مي¬سنجد و پيرايه¬ها را از وجودش مي¬گسلد، به دو شكلِ متفاوت از من بر مي¬خورد. يكي، آن "من" اصيل و گوهريني كه خصلتي خداگونه دارد و مي¬توان درباره¬اش از حلول و وحدت و هم¬سنخي با خداوند و هستي سخن گفت، و ديگري آن "من"ِ دروغين و ساختگي و پوك و پوچِ روزمره¬اي كه در كشمكش ميان تصويرها، در فاصله¬ي موهوم ميان من و ديگري و تراكم وهم¬انگيز من و ما ساخته مي¬شود. بيدل نه تنها پيوند ميان اين من دروغين با ديگري را با دقت صورتبندي كرده است، بلكه صفات و خواص وي را نيز به دست داده و در واقع به نوعي آسيب¬شناسيِ اين منِ غايب پرداخته است. 
آن "من"اي كه در گير و دار "لاف" برساخته مي¬شود، خواصي دارد و شكل و شمايلي، كه آن همه از اندركنش نابسامان انگاره و خودانگاره برمي¬خيزد. نخستين گام در درمان اين رنجوري و بي¬رمقيِ هستي¬شناختيِ "من"، ¬آشنايي و شناخت شكلي است كه اين "من"ِ معيوب پيدا كرده است. 
يكي از كليدواژه¬هاي مهمي كه بيدل در ارتباط با اين "من دروغين" به كار مي¬گيرد، اعتبار است. اعتبار همان چيزي است كه از تحقق عمل حاصل مي¬آيد. يعني در آن هنگام كه "من" خواست¬هاي اصيل خويش را از دست فروگذارد و نمادها و رمزگان قراردادي روييده بر حصار ميان من و ديگري را مبنا قرار دهد، خواه ناخواه به كاميابي¬ها يا ناكامي¬هايي در جذب و تملك آنچه گمان كرده مي¬خواهد، نايل مي¬گردد. آنچه از اين رهگذر بر من دروغين تلنبار مي¬شود و توهمي از انسجام را به آن مي¬بخشد، اعتبار است. 
مشو مايل اعتبارات دنيا			گل شمع اگر ديده باشي مبويش
و
ما و من هوسکده¬ي اعتبار خلق		تقرير مهملي است که مهمل نمي¬شود
زاين گرد اعتبار مچين دستگاه ناز		بر يکدگر چو سايه فتد تل نمي¬شود
افسردگي کمينگر تعطيل وقت ماست		تا دست گرم کار بود شل نمي¬شود
و
سايه وار از سجده طي کردم بساط اعتبار	کوه و دشت از سودن پيشاني¬ام هموار شد
غير بي¬مغزي حصول اعتبار پوچ چيست		غنچه سر بر باد داد و صاحب دستار شد
و
چو شمع خط امان غير نقش پاي تو نيست	ز جوش رنگ به اطراف خود حصار مکش
ز ديده مي¬چکد آخر جهان چو قطره¬ي اشک	تو اين گهر به ترازوي اعتبار مکش
چنان كه از اين ابيات نمونه بر مي¬آيد، بيدل براي رمزگذاري اين اعتبارِ پوچ، از نمادهايي اجتماعي استفاده مي¬كند. دستار، كه در زمان بيدل نشانگر طبقه و قوميت و تا حدودي پيشه¬ي هركسي بود، و استعاره نام و نگين، مشهورترين موارد در اين زمينه¬اند. به ويژه در مورد اين جفت تصوير اخير، بيدل اوجي از استادي را در ترسيم نمادها به نمايش گذاشته است.
در نگينها اعتبار نام جز پرواز نيست		نقش خود هر جا نشاندي همچنان بنشانده گير
و
ذوق شهرتها دليل فطرت خام است و بس		صورت نقش نگين خميازه¬ي نام است و بس
نوحه کن بر خويش اگر مغلوب چشم افتاد دل		آفتاب آنجا که زير خاک شد شام است و بس
از قبول عام نتوان زيست مغرور کمال			آنچه تحسين ديده¬اي زاين قوم دشنام است و بس
حق شناسي کو، مروت کو، ادب کو، شرم کو		جهد اهل فضل بر يکديگر الزام است و بس
در ره عشقت که تدبير آفت بي طاقتي است		هر کجا واماندگي گل کرد آرام است و بس
	در روزگار بيدل، نگيني كه بر انگشتر مي¬نشاندند و شخص نامش را بر آن حك مي¬كرد، نمادي از هويت اجتماعي تلقي مي¬شد. نامه¬ها و اسناد حقوقي را با همين نگين مهر مي¬كردند، و وقتي كسي مي¬خواست در زمينه¬اي به ديگري وكالت تام دهد، انگشتر و نگينش را در اختيار او قرار مي¬داد. بنابراين استعاره¬ي نگين، در آن روزگار رمزي شايسته و آشنا بود كه به حضور "شخصيت اجتماعي" در تمام سطوح سلسله مراتب اجتماعي دلالت داشت. بيدل با تكيه بر اين زمينه نگين را نماد انجماد و اعتبارزدگيِ فلج كننده¬، و نامِ اسير شده در دام نگين را علامت منِ فروكاسته شده به چرخ دنده¬اي اجتماعي گرفته بود. او بيش از هرچيز با اين حقيقت بازي كرده است كه نوشتن نام بر سطح نگين، مترادف است بر كنده شدن سطح نگين، و بنابراين خالي و غايب شدنِ جاي نام بر آن. به عبارت ديگر، بيدل بر اين نكته آگاه بود و بر آن تاكيد مي¬كرد كه ظهور اعتبار بر نگين، از نامي كه در شكل غياب بر آن حك شده ناشي مي¬شود. 
گرانجان را نباشد بار سبکروحان			نگين را مي¬شود قالب تهي چون نام بردارد
کسي کز سرکشي راه طريقت طي کند بيدل		خورد صد پشت پا چون موج تا يک گام بردارد
و
به گم شدن چو نگين بي نياز شهرت باش		که ناز نام تو در مغاک مي¬فکند
بيدل اين شيارِ نام بر نگين را به اشكال هنرمندانه¬ي ديگري نيز تفسير كرده است. گاهي آن را چون گوري ديده كه نام را در آن به تابوتي سنگي سپرده¬اند.
مکش دردسر شهرت ميفکن بر نگين زورش		براي نام اگر جان مي¬کني مگذار در گورش
 و گاهي ديگر جنسِ نگين را كه معمولا از عقيق بوده، با رنگ خون و شكلِ جگر همتا گرفته و به تعابيري از اين دست رسيده است:
مريد نام را نبود گريز از خون دل خوردن		نگين دايم ز نقش خويش دندان بر جگر دارد
و
هر که مي¬بيني به قدر شهرت از خود رفته است		سود نامي هم به تحصيل زيان دارد عقيق
و
بي جگر خوردن ميسر نيست پاس اعتبار		آبرو در موج خون دل نهان دارد عقيق

	2. "من" در آن هنگام كه در تار وپود اعتباري اجتماعي گرفتار آيد و به تصويري در چشم ديگري¬ها و چشمداشت-هايشان فرو كاسته شود، به نوعي توهم دروغين و نقاب¬آسا تبديل مي¬شود. دريغ بزرگ از آن جا بر مي¬آيد كه اين منِ گمشده، همان است كه از ذاتي اهورايي برخوردار است و توانايي بازآفريدن هستي را دارد. افسوس بيدل بر اين من از آنجا سرچشمه مي¬گيرد كه دريايي را مي¬بيند كه به ماندن در سطح حبابهايي كف¬آلود قناعت كرده است.
آه از اين جلوه¬ي نقاب فروش			بحر در جيب و ما حباب فروش
من در اين شرايط، از آنجا كه از تحقق خويش ناتوان مانده، به "خاكستري باز مانده از قافله¬ي اعتبار تبديل مي¬شود.
رفتيم و داغ ما به دل روزگار ماند		خاکستري ز قافله¬ي اعتبار ماند
وضع حياست دامن فانوس عافيت		از ضبط خود چراغ گهر در حصار ماند
چنين مني، همان تمثالي است كه بر آيينه مي¬افتد، و بازتابي از منِ حقيقي را متجلي مي¬سازد. تصويري كه با وجود دروغين بودنش، همچنان امكانِ ظهور "من" را همچون محوري هستي شناختي به چشمها گوشزد مي¬كند.	
پر در تلاش خرمي اين چمن مباش		افراط آب چهره¬ي گل زرد مي¬کند
رم مي¬خورد ز سايه¬ي غيرت فسردگي		تمثال مرد آينه را مرد مي¬کند
تمثال اما، همواره كمخون و محو و رنگ پريده است و هرچه كند جايگزين چيزِ موجود نتواند شد. بي¬رمقي و ناتواني، سرنوشت نهايي همه¬ي "من"هايي است كه در اين غوغا از خويش تهي شوند. در اين هنگام است كه "من"ِ وامانده در لاف و گزاف، به سايه¬اي پست از خودش تبديل مي¬شود، كه سرسختانه به قدمهاي ناتوان از رفتن چسبيده و به زودي با آن اشتباه گرفته مي¬شود. بيدل مانند ساير عارفان مكتب خراساني، نگاهي رياضت ستيزانه دارد و حرمت لذت و هراس از خوشي را توجيهي مي¬داند مكرآميز تا اين "من" ناتوان واماندگي خود را نبيند و آن را با جامه¬اي پذيرفتني بيارايد.
هرکجا شمع تماشاي تو روشن مي¬شود		از زمين تا آسمان آيينه خرمن مي¬شود
ما ضعيفان لغزشي داريم اگر رفتار نيست	سايه را از پا فتادن پاي رفتن مي¬شود
طبع ظالم از رياضت عيب¬پوش عالم است	آهن قاتل چو لاغر گشت سوزن مي¬شود
فضل مختار است اما عجز پر بي¬ دست و پاست	من نخواهم او شدن هرچند او من مي¬شود
بيدل بارها بر اين اصل پاي مي¬فشارد كه وا ماندگي در قيد و بند دويي، يعني باور كردنِ تمايز ميان قطبهاي متضاد معنايي و ماندن در بندِ دستيابي به برخي و پرهيز از برخي ديگر، دستمايه¬ي اصلي انباشت اعتبار و دستيابي به امتياز من بر ديگري است.
آخر چو شمع سوختم از برگ و ساز خويش	يارب نصيب کس نشود امتياز خويش
اين يک نفس که آمد و رفت خيال ماست	بر عرض و فرض خندد و شيب و فراز خويش
هرکس اسير سلسله¬ي ناز ديگر است		ما و خط تو، زاهد و ريش دراز خويش
   و
پرخودنماي کارگه چند و چون مباش		در خانه¬اي که سقف ندارد ستون مباش
غافل ز خوب و زشت شدن شرط محرمي است	زاين پيش گيرم آينه بودي کنون مباش
اين است اگر کشاکش هنگامه¬ي نفس		بيش از دو دم غبار برون و درون مباش
	من، در آن هنگام كه زير انباري از اعتبارها و نمادهاي اجتماعي مدفون شود و به نقش نامي بر نگيني منحصر گردد، توش و توان و قدرت آفرينندگي خويش را از دست مي¬دهد. اين تهي شدنِ "من" از قدرت و توانايي، برجسته¬ترين نشانه¬ي رخت بر بستنِ "منِ" راستين از ميان، و استيلاي غيابِ "من" است. بيدل تلاش "من" براي استوار ساختن خويش بر اين پيِ سستِ هنجارين را با رفتار گوهري و مرواريدي مقايسه مي¬كند كه با فراهم كشيدن خويش و مرزگذاري خود از دريا مي¬كوشد تا اعتبار و ارزشي براي خويش دست و پا كند. غافل از آن كه اين پايبندي به ادب و قواعد براي تعريف خويشتن، با زمينه¬ي ذاتِ راستين و درياگونه¬ي من همخواني ندارد. بيدل براي اشاره به اين ذات، بارها از استعاره¬ي درياي توفان¬زده و پرموج استفاده كرده است و اصلِ بودن با آن را قبول جنون و شوري مي¬داند، كه با عقل و ادبِ دلپسندِ ديگري در تضاد است. 
بر جنون نتوان شد از عقل ادب پرور محيط	سعي گوهر تا کجاها تنگ گيرد بر محيط
غير بيکاري چه مي¬آيد ز دست مفلسان		نيست جز بر ناتواني پيکر لاغر محيط
بهره¬ي آسايش دانا ز گردون روشن است	از حباب و موج دارد بالش و بستر محيط
هرکسي در خورد اسباب تشويش است و بس	از هجوم موج بر خود مي¬کشد لشکر محيط
عالمي را مي¬کشي زير نگين اعتبار		گر شوي بر آبروي خويش چون گوهر محيط
	آن گوهري به راستي ارزشمند است، كه درخششي و نوري داشته باشد، و قدما در نظام چهار عنصري خويش معتقد بودند كه گوهر از در آميختن عنصر آب و خاك پديد مي¬آيد و از اين رو بود كه گوهرها و بلورهاي گرانقدر را "آبدار" مي¬ناميدند. بيدل و ساير شاعران سبك هندي بارها از اين تصوير براي اشاره به آبروي سنگي بهره جسته¬اند، كه در ضبط و ربطِ آب، اين عنصر مقدس، در دلِ خويش كامياب گشته است. در چشم بيدل اما، اين درآميختن آب با گوهر، همتاي حل شدن گوهر در درياست، و دل كندن از نظم و آرايش سطحي كف و حباب، و  دل دادن به جنوني كه سرشت موج است. در عين حال؛ به شكلي ناسازگون، همين دل دادن به جنون توفانِ درياست كه آرامش سهمگين اقيانوس را ممكن مي¬سازد. يعني "من"، تنها در آن هنگام كه دست از قواعد اجتماعي و پايبندي به ادبِ ديگري¬مدارانه بردارد، به آرامش و پايداري واقعي دست مي-يابد.   
از کدورت رست دستي کز تردد دست بست		آب خاک¬آلوده را آرام مي¬سازد زلال
دستگاه جاه اصلش واضع شور و شر است		مي¬خروشد سيم و زر تا حشر در طبع جبال
لب به حاجت وا مکن ساز غنا اين است و بس		آب گوهر مي¬زند موج از زبان بي¬سوال
از عدم هستي و از هستي عدم گل مي¬کند		بالها در بيضه دارد بيضه¬ها در زير بال
انجمنها رفت بيدل با غبار رنگ شمع			تا قدم بر خود نهادم عالمي شد پايمال
به راستي در اثر چند فيلسوف بياني با اين شيوايي و دقت مي¬توان يافت كه "از عدم هستي و از هستي عدم گل مي¬كند"؟ 
	با اين تمهيدات، بيدل نقد ريشه¬اي و استوار خويش از فرآيند زوال من را به سرانجام مي¬رساند، و پايه¬اي محكم براي پرداختن به "منِ" مطلوب و راستين را فراهم مي¬آورد. در نگاه بيدل، من گرانيگاه و مركزي است در هستي، كه تمايزها و تفاوتها و معناها و ارزشها را از دل خويش مي¬زايد و به دليل اين آفرينندگي است كه خصلتي خداگونه دارد. در اين ميان، اما، چندان خردمند نيست كه فاصله¬ي خود از دست ساخته¬هايش را حفظ كند، و به همين دليل است كه در وحشتِ گم شدن در اين انبوهِ چيزهاي مخلوق غرق مي¬شود. چشمي كه به اين وحشت خو گرفته باشد، از ديدن خويشتن نيز عاجز خواهد ماند. ناتواني و عجزي كه از اين گم شدنِ من برمي¬خيزد، به سرعت به همه جا تسري مي¬يابد، و به اين شكل است كه من، به هيچي تبديل مي¬شود، كه آرزويي جز هيچ ندارد.
به وحشت نگاهي چه خو كرده اي		كه خود را به پيش خود او كرده اي
يمين و يسار و پس و پيش چيست		تو يكسويي و چار سو كرده اي
نه با غيست اينجانه گل نه بهار		خيالي در آيينه بو كرده اي
عدم از تو مرهون صد قدرت است		بدي هم كه كردي نكو كرده اي
بشو دست و زين خاكدان پاك شو		تيمم بهل گر وضو كرده اي
چو بيدل چه خواهي از هست و نيست		كه هيچي و هيچ آرزو كرده اي
 

گفتار ششم: بازآفريني من

1. در آن هنگام مي¬توان از يك دستگاه نظري منسجم و انداموار در مورد "من" سخن گفت، كه سه شرطِ نظري برآورده شده باشد. نخست آن كه تصويري روشن و دقيق از "من"، ساختارِ آن، و كاركردش در دست باشد، و حد و مرز اين مفهوم و مصداقهايش روشن و مشخص باشد. چنان كه در گفتارهاي نخست نشان دادم، در اشعار بيدل چنين تصويري از "من" وجود دارد، و از مركزيت برخوردار است. دومين شرط، آن است كه چارچوبي ارزشي - و معمولا اخلاقي - براي نقد "من" و بازبيني منتقدانه¬اش در دست باشد. يعني معيارهايي روشن و زمينه¬اي نظري فراهم باشد كه به كمكشان بتوان عناصر نامطلوب و زيانمند و نادرست موجود در "من" را دريافت و به آسيب¬شناسي¬اي درباره¬اش دست يافت. به شكلي كه معلوم شود "من" چگونه و در چه شرايطي دچار آسيب و اختلال مي¬شود، به چه شكلهايي مسخ مي¬گردد و از چه مسيرهايي پايداري و قدرت و شادماني و معناي خود را از دست مي¬دهد. در دو گفتار گذشته، بحث مركزي من آن بود كه چنين شرطي نيز در آثار بيدل برآورده شده است. سومين شرط، آن است كه راهبردي عملياتي و تكيه¬گاهي مفهومي وجود داشته باشد كه با كمك آن بتوان وضعيت مطلوبي را براي "من" تعريف كرد و خويشتن را در وضعيتي آرماني تصوير كرد و مسيرهاي تحقق يافتن آْن را شناخت و روشهاي عملياتيِ دستيابي بدان را توصيه كرد. در اين گفتار، مدعاي اصلي آن است كه چنين شرطي نيز در اشعار بيدل برآورده شده است. 
چنان كه گذشت، بيدل نخست بر مركزيت و اهميت هستي¬شناختي "من" تاكيد دارد، و آن را همچون مسئله¬اي بنيادين مي¬نگرد. براي بيدل، "من" محوري هستي شناختي است كه دويي، يعني جم¬ها (جفت¬هاي متضاد معنايي) را پديد مي¬آورد. و از آنجا كه اين دويي مبناي تمام شناسايي¬ها و ارزش¬داوري¬ها و خواستها و پرهيزهاست، به نوعي مي¬توان "من" را آفريدگار منظومه¬ي معناييِ آشناي جهان انساني دانست. در عين حال، بيدل بر اين باور است كه شكلِ ارتباط من و ديگري، و فروكاسته شدنِ جوهرِ سوژه به تصوير، كليد مسخ شدن "من" است، و همان است كه دريا را به كف و حقيقت را به لاف بدل مي¬كند. بيدل كاخي سربلند و افسون¬آميز از استعاره¬ها و تشبيه¬ها برافراشته است، تا در دهليزها و هزارتوهاي رنگارنگش ويژگي¬ها و زواياي اين مسخ شدگي من را نمايش دهد. وارسي تمام تصويرهايي كه بيدل تنها در همين مضمون آفريده، شايسته¬ي آن است كه در نوشتاري ديگر و متني رساتر بررسي و فهرست شود. اما در حدِ اين متن، كه تنها درآمدي بر مبحثِ من در اشعار بيدل است، به اين اندك بسنده كنم كه تنوع و زواياي ديدي كه بيدل براي ترسيم ابعاد اين مسخ شدگي به كار گرفته است، به راستي شگفت¬انگيز است. 
جانِ كلام تمام اين بحثها، آن است كه تصويرِ منعكس شده در آيينه¬ي ديگري، "من" نيست، و به همين ترتيب آن انگاره¬اي كه در چشم من از ديگري جلوه مي¬بندد نيز "من"ِ ورجاوندِ ديگري نيست. از اين رو، بيدل بارها و بارها اين تصوير را و آن تمثال را وهم و نيرنگ مي¬داند.
دل به نيرنگ خيالي بسته ايم و چاره نيست		ما كباب دلبريم و دلبر اندر آينه
آنچه از اسباب امكان ديده¬اي وهمست و بس		نيست جز تمثال چيزي ديگر اندر آينه
در اين بين، بيدل آيينه را رمزي مي¬داند براي آنان كه توانايي نگريستن به فراسويش را دارند. به راستي هم اگر بخواهيم به زبان روانشناسي امروزين سخن بگوييم، فهم ديالكتيك انگاره و خودانگاره و تسلط بر بازيهاي بيشمارِ هويت كه در ميان من و ما و من و ديگري رخ مي¬دهد است كه ظهور هويتي منسجم و "من"اي منسجم را ممكن مي¬سازد. از اين روست كه گهگاه، بيدل از همان آيينه به عنوان روزني كه مي¬توان از آن به "من"ِ راستين نگريست، ياد مي¬¬كند.
چون دو ابرو که نفس سوخته¬ي ربط همند	تيغ او زخم مرا مصرع تضمين آمد
عافيت مي¬طلبي بگذر از انديشه¬ي جاه		شمع را آفت سر افسر زرين آمد
صفحه¬ي ساده¬ي هستي رقم غير نداشت		هرکه شد محرم اين آينه خود بين آمد
تيغ او و زخم من، اگر در چارچوب آشنا و معتادِ عرفان تكراري شده¬ي سبك هندي فهميده نشود، و در اتصال با بيتهاي بعدي بازتفسير گردد، به همين بازي ميان من و ديگري اشاره مي¬كند. بازي¬اي كه اگر درست رمزگشايي شود، طلسم خود را از دست مي¬دهد. در آن هنگام است كه معلوم مي¬شود انديشه¬ي جاه و اعتبار، و لافهاي برخاسته از آن آفتي هستند خوشنما و درخشان، كه در نهايت به تاج زرينِ شمع مي¬مانند و ذوبِ آن را سرمايه¬ي خودنمايي كوتاه مدت خويش قرار مي¬دهند. اين مفهومِ راستين آيينه است، يعني آن "صفحه¬ي ساده"¬اي، كه همانند هستي، ردپايي از ديگري و غيريت در آن يافت نمي¬شود. رازآشنايي با اين آيينه¬ي افسون زدوده است كه نگريستن به خود را ممكن مي¬سازد. بيدل مانند ساير عرفا، از كنايه¬هايي مانند دل و قلب و مغز و استخوان براي اشاره به اين مركز و عصاره¬ي حقيقت بهره مي¬برد، و سزاوار است در پژوهشي مجزا، به اين آناتوميِ سوژه، و كالبدشناسي معناييِ "من" در نگاه بيدل پرداخته شود.
از تپيدنهاي دل رنگ دو عالم ريختند		هرکجا ديدم بنايي گرد اين ويرانه بود
جرم آزادي است گر نشناخت ما را هيچکس	معني بي¬رنگ ما از لفظ پر بيگانه بود
اختلاط خلق جز ژوليدگي صورت نبست	هردو عالم پيچش يک گيسوي بي شانه بود
	بيدل اين رهايي از قيد و بند ديگري را جان مايه¬ي تجرد مي¬داند، كه صفتي خداگونه است و در آثار عرفاي نامداري به عنوان صفتِ انسانِ كاملِ رسته از دنيا به كار گرفته شده است. تجرد، بدان معناست كه "من" دريابد كه خويشتني كه همواره با خود داشته است، با تمام هستي¬اي كه همچون افقي بيرون از خويش فرضش مي¬كرد، و تمام ديگري¬هايي كه موضوع عشق و نفرتش بودند، يگانه و همتا و همگون هستند، و سرشتي در هم تنيده دارند.
در تجرد تهمتي ديگر ندوزي بر تنم		غير من تاري ندارد چون نگه پيراهنم
حيرتي گل کن گر از تمثال او خواهي نشان	يعني از آيينه ممکن نيست بيرون ديدنم
با که گويم ور بگويم کيست تا باور کند		آن پري رويي که من ديوانه¬ي اويم منم
چون حبابم پرده¬ي هستي فريبي بيش نيست	بحر عريان است اگر بيرون کني پيراهنم
به اين ترتيب است كه مرز ميان من، ديگري و جهان از ميان بر مي¬خيزد، و اين تنها دستاوردي است كه تنها با مرزبندي دقيق و خودمدارانه¬ي اين سه عرصه¬ي هستي شناختي، و واسازي و گذار از آن ممكن مي¬شود. 
زبان حيرت ديدار سخت موهوم است			نفس در آينه گيريم تا سخن گويد
ز بس به عشق تو گم گشته¬ي خودم بيدل		به ياد خويش کنم ناله هر که من گويد
	اين آميختگي "من"ها و فربه شدنِ خويشتني كه ديگري و جهان را در خود ادغام كرده است، همان است كه در برخي از متون اتحاد و در متوني ديگر - در كاربردي خاص از اين واژه-  فنا ناميده شده است. چرا كه در اين حالت، "من" در مي¬يابد كه آن "منِ گمشده"¬ي مسخ شده در سردرگميِ آيينه¬ها، مهمترين مانع رشد و شكوفايي اوست و از اين رو از وي گذر مي¬كند.
ز سعي خاک به گردون غبار نتوان برد		به دامن تو همان دامن تو چنگ زند
اين گذر كردن از منِ آشناي روزمره، آرامش و آسايشي به دنبال دارد، كه همچون مجالي براي زايش "من"ِ راستين عمل مي-كند.
آن بيخودان که ضبط نفس کرده¬اند ساز		آسوده¬تر ز نغمه¬ي تار گسسته¬اند
آزادگان به گوشه¬ي دامن فشاندني		چون دشت در غبار دو عالم نشسته¬اند
ادغام جزء در كل و شكسته شدن مرزهاي تفكيك كننده¬ي عرصه¬هاي هستي¬شناختي¬اي كه زاده¬ي ذهن انديشنده بود، آماجي است كه بيدل بسيار بدان سفارش مي¬كند و همين هم آثارش را با سخنان برخي از حكماي مكتب ديانَه در هند، و پيامدهاي مشهورتر آن (چان در چين و ذن در ژاپن) شبيه مي¬سازد. 
محو کردن مي¬کند دريا حباب و موج را			جزو از خود رفته دارد دستگاه کل به کف
بنيادي¬ترين واسازي¬ها و مرزشكني¬ها در اين ميان، از ميان برخاستن مرز ميان هستي و نيستي است، و اين جز با تامل و درونكاوي ممكن نيست. 
عمرها شد سر به جيب نيستي دزديده¬ام		بر نمي¬آرد مرا افسون هستي زاين مغاک
هرکه را بيدل تامل سرمه¬اي بخشيده است	ريشه¬هاي موج مي مي¬بيند از رگهاي تاک

2. اين گذارِ راديكالِ هستي¬شناختي، آن "من"ِ آشناي محدود به اعتبارهاي اجتماعي و رمزگانِ برخاسته از ديگري¬ها را محو مي¬كند و از ميان برمي¬دارد. از اين رو در نگاه نخست، انسان كاملِ بيدل به موجودي بيگانه و غريبه با "من"هاي آشناي هرروزه مي¬ماند. چرا كه مخاطب او و طرفِ او و زبانِ او، در شبكه¬ي كنشهاي اجتماعي روزمره نمي¬گنجد.
با خلق خطاب تو ز تحقيق نشايد		اي بي¬خرد افسانه¬ي خود با دگري چند
و
گر نيي عين تماشا حيرت سرشار باش		سر به سر دلدار يا آيينه¬ي دلدار باش
سير چشمي ذره از مهرقناعت بودن است	پيش مردم اندکي در چشم خود بسيار باش
غنچه¬ات از بيخودي فال شکفتن مي¬زند		اي ز سر غافل برو بي¬مغزي دستار باش
	پس "من"ِ باززاده شده و خودمختار، در جايي دست به انتخاب مي¬زند و از آنچه كه بوده مي¬گسلد و مغزِ به ظاهر اندكِ درياگونه را به كف و حبابِ حجيم و ورم كرده و پر لاف و گزاف - كه بارها به دستارِ بي سر تشبيه شده- ترجيح مي-دهد.	
از عزت و خواري نه اميد است نه بيمم		من گوهر غلتان خودم اشک يتيمم
از سايه¬ي گم گشته مجوييد سياهي		شستند به سرچشمه¬ي خورشيد گليمم
چشمي نگشودم که به زخمي نتپيدم		عمري است چو عبرت به همين کوچه مقيمم
چون خوشه¬ي گندم چه دهم عرض تبسم	از خاک پيام¬آور دلهاي دو نيمم
اين بيگانه، ممكن است در چشم مردم قدري اندك يا بسيار داشته باشد. و اين اهميتي ندارد. مهم آن است كه اين غريبه¬ي گاه مطرود و درك ناشدني، گوهري خودمختار و خودبسنده و استوار بر پاي خويش است و از اين رو محور و مبناي زايش معنا و ارزش در افقي هستي¬شناسانه است. 
	ز اکسير قناعت ذره¬ي من گنجها دارد		کمم در چشم خلق اما براي خويش بسيارم

3. بيدل راهِ دست يافتن به اين منِ راستين را، در قالب دو سير و سلوكِ واژگونه "به من"، و "از من" صورتبندي كرده است. از ديد او، راهِ ظهور آن سرشتِ راستينِ خداگونه، از دل كندن از "منِ" روزمره و هنجارين مسخ شده و آلوده به غياب مي¬گذرد.
نامحرم عبرتکده¬ي دل نتوان بود	اين خانه بروب از خود و بيرون در انداز
و
گر لباس سايه از دوش افکني		مي¬کند عرياني¬ات خورشيد پوش
چنان كه گفتيم، بيدل گاه ماندن در قيد و بندِ روابط هر روزه و ديگري¬مدارانه را همتاي عقلي سطحي - از جنس عقل معاش- مي¬داند، و با لحني كه يادآور سخنان شورآفرينِ صوفيان قرن چهارم خراسان است، ديوانگي و جنوني را مي¬ستايد كه فرا رفتن از اين قالب را ممكن مي¬سازد. اين نكته را همين جا در حد دعوتي از دوستداران بيدل باقي مي¬گذارم و مي¬گذرم كه پرداختن به جفت متضاد معنايي عقل و جنون در اشعار او نيز پهنه¬اي دلكش است و شگفت¬آور و آموزنده. در هر حال، اين شكل از شور و جنون است كه كنده شدن از منِ معتادِ غياب¬آلوده را مجاز مي¬دارد.
به وهم هوش تا کي زحمت اين تنگنا بردن	خوشا ديوانه¬يي کز خويش برون رفت و صحرا شد
پس نخستين مسيرِ دستيابي به منِ راستين، سفر كردن از خود و محو ساختنِ آنچه در اين غياب به هرز روييده بود.
صبحي به گوش عبرتم از دل صدا رسيد		کاي بي خبر به ما نرسيد آن که وارسيد
درياست قطره¬اي که به دريا رسيده است		جز ما کسي دگر نتواند به ما رسيد
چون ناله¬اي که بگذرد از بند بند ني		صد جا نشست حسرت دل تا به ما رسيد
از خود گذشتني است فلک تازي نگاه		تا نگذري ز خود نتوان هيچ جا رسيد
اما اين تنها راهِ مورد نظر بيدل نيست. چنان كه در بحثِ مفهوم آيينه گفتيم، بيدل به همان منِ گمشده و غايب نيز به عنوان بازمانده¬اي از آن سرشت نهادين مي¬نگرد كه دستخوش ملال و خلال و سستي و ركود شده باشد. از اين رو، پيشنهاد دومش آن است كه همزمان با سفر كردن از خود، و دل كندن از من و زير پا نهادن ساختارهاي به ظاهر عقلانيِ تداوم آن، سفري ديگر "به من" آغاز شود. سفري كه با تامل و درونكاوي و انديشيدن به خويشتن و در خويشتن همراه است. از اين روست كه او نيز مانند بايزيد و خرقاني، بدنِ من و جايِ من در هستي را تقديس مي¬كند و آن را همان حقيقتي مي¬داند كه كعبه نماد بيروني آن است. و اين ادامه¬ي سخن عارفان خراساني است كه حجِ راستين را سفر به خويشتن مي¬دانستند، از خويشتن.
	از دير اگر رميديم، در کعبه سر کشيديم		از خود برون نرفتن ما را هزار جا برد
	بيدل به زيبايي تمام اين سفر دروني را به كشمكش موج و دريا تشبيه كرده است. دريا، همان سرشت بيكرانه و زاينده و ژرف منِ راستين است، كه افقهاي هستي را در مي¬نوردد و كرانه¬هاي محدودِ رمزگان و نشانه¬ها را به امري حاشيه-اي تبديل مي¬كند. اين دريا، در آن هنگام كه سطحي نگريسته شود و در كرانه¬ها و ساحل¬ها محدود بماند، در حباب و كفي كه موج به خشكيِ متعين و مشخص و شفاف و "عقلاني" مي¬آورد، خلاصه مي¬شود. اما به محض آن كه موج، يعني پويايي طبيعي و هميشگيِ منِ سيال و توفنده، به دريا بازگردد، بار ديگر در آغوش هستيِ بيكرانه و عميقي كه در آغاز از آن برخاسته بود، حل مي¬شود. استعاره¬هايي شبيه به اين را عارفان بسياري براي تصوير كردن فناء في¬الله و فنا در شيخ به كار گرفته¬اند. اهميت بيدل از آن روست كه همين نظام تصويري را با دقتي بيشتر و انسجام افزونتر، و در عين حال شاخ و برگي زيباتر، براي توصيف زايش منِ راستين از دل منِ دروغين به كار مي¬گيرد. 
روشندلان چو آينه بر هرچه رو کنند		هم در طلسم خويش تماشاي او کنند
پاکي چو بحر موج زند از جبين¬شان		قومي که در گداز تمنا وضو کنند
جيب مرا به نيستي انباشت روزگار		چاکي است صبح که به هيچش رفو کنند
اين موجها که گردن دعوي کشيده¬اند		بحر حقيقت¬اند اگر سر فرو کنند
اي غفلت آبروي طلب بيش از اين مريز		عالم تمام اوست که را جستجو کنند
اين موجهايي كه سر فرو كنند و از گردن دعوي دست بردارند، با درياي يكي مي¬شوند، و اين دريا رمزي است از گوهري كه در سينه¬ي وي نهفته است. چرا كه شايد فرصتي باشد و بتوانم در نوشتاري ديگر نشان دهم كه استعاره¬ي گوهر و دريا براي بيدل، همتاي تصوير دل و "منِ" راستين است. و چرا نباشد. مگر نه آن كه گوهر نيز مانند دريا، و مانند "من" واحدي خودبسنده و استوار بر محور خويشتن است؟
حکم دل دارد ز همواري سر و روي گهر	جز به روي خود نغلتيده است پهلوي گهر

4. منِ راستين، واحدي كامل و تمام و بسنده است. رمزِ آن در دستگاه نشانگاني رياضي، دايره است كه از ديرباز به عنوان نماد شكل كامل و تقارن و زيبايي بي¬نقص زبانزد بوده است. در نظام واژگاني عارفان نيز دايره نماد وحدت و پرگاري كه با يك پاي كوشاي خويش، گرداگردِ يك پاي استوار و پافشار خويش مي¬گردد، نماد انسان كامل و سالكي كه به توحيد دست يابد، تلقي مي¬شده است. بيدل نيز مانند بسياري از صوفيه¬ي ديگر، از همين رمزگان براي توصيف انسان كامل و منِ راستين بهره برده است.  
به باغي که چون صبح خنديده بودم		ز هر برگ گل دامني چيده بودم
به زاهد نگفتم ز درد محبت			که نشنيده بود آنچه من ديده بودم
چرا خط پرگار وحدت نباشم			به گرد دل خويش گرديده بودم
جنون مي¬چکد از در و بام امکان		دماغ خيالي تراشيده بودم
اگر سبزه رستم و گر گل دميدم		به مژگان نازت که خوابيده بودم

	منِ راستين و آرماني، بدان دليل به دايره مي¬ماند كه معنا و ارزش را در چرخه¬اي بسته و خودبسنده پديد مي¬آورد، از آن رو از آماج كردنِ اعتبارهاي پوچي كه به بيرون از خويشتن قلاب شده¬اند، ابا دارد. چنين سرشتي به زمزمه¬اي مي¬ماند كه گوينده و شنونده¬اش يكي و همان هستند، و يا به آواز خنياگري شبيه است كه در بند رسايي صدا و مخاطبش نيست، و تنها براي خودِ آواز است كه مي¬خواند. 
دگر تظلم ما عاجزان کجا برسد		بس است ناله¬ي ما گر به گوش ما برسد
سبکروان ز غم راه و منزل آزادند		صدا ز خويش گذشته است هر کجا برسد
تمامي خط پرگار بي¬کمالي نيست		دعا کنيد سر ما به نقش پا برسد
چنان كه پيشاپيش نيز گذشت، در اين هنگام است كه نه تنها گذر كردن از جفتهاي متضاد معنايي ممكن مي¬شود، كه وحدت متضادها تحققي ملموس و عيني مي¬يابد و آنچه تا پيش از اين جمع ناپذير مي¬نمود، در شكلي تركيب شده و كامل بيرون مي-تراود.
به اين آوارگي¬ها گردباد دشت توحيدم			بناي من به گرد خويش گرديدن به پا دارد
خيالي مي¬کند شوخي کدام اظهار و کو هستي		هنوز اين نقشها در خامه¬ي نقاش جا دارد
شرر در سنگ مي¬رقصد، مي اندر تاک مي¬جوشد		تحير رشته¬ي ساز است و خاموشي صدا دارد
	به اين ترتيب است كه بيدل به صراحت و زيبايي به تقدم هستي¬شناختي من بر ساير عناصر و مفاهيم اشاره مي¬كند. سخني كه با رنگ و بويي متفاوت و صورتبندي¬هايي رنگارنگ، در آثار تمام عارفان ايراني با شدتهايي كم يا بيش مي¬توانش يافت.
چه حرف است لغزش به رفتار معني 			خطي گر به مسطر نباشد نباشد
به جايي که باشد عروج حقيقت			اگر چرخ و اختر نباشد، نباشد
به خويش آشنا شو چه واجب چه ممکن		عرض را که جوهر نباشد نباشد
چه دنيا چه عقبا خيال است بيدل			تو باش اين و آن گر نباشد نباشد
	در اين نوشتار مجال آن نيست كه به نگاه بيدل در مورد زمان و مكان بپردازيم، كه آن خود به تنهايي مضموني دلكش است و جذاب. پس تنها در اينجا يك شاهد براي اين حقيقت ذكر مي¬كنم كه بيدل چارچوب زماني و مكاني را، با بياني دقيق و روان -در چارچوبي شبيه به نگاه مرلوپونتي- زمان و مكان را ترشح شده از "من"ِ راستين مي¬داند. برداشت او البته بيشتر بر ارتباط منِ آرماني و زمان و مكان سيال و نسبي تاكيد دارد، تا رابطه¬ي منِ هنجارين و اجتماعي شده با زمان و مكان قراردادي و كميِ مورد نظر مرلوپونتي. با اين وجود، اين نكته كه موضوع زمان و مكانِ وابسته به سوژه با آن قدمتِ شگفتش در ادب و انديشه¬ي ايراني، تا عصر بيدل در كانون توجه انديشمندان قرار داشته¬ است، شايان توجه است.  
جز حيرت از اين مزرعه خرمن ننموديم		عبرت نگهي کاشت که آيينه دروديم
فرياد که در کشمکش وهم تعلق		فرسود رگ ساز و جنوني نسروديم
پيدايي ما کون و مکان از عدم آورد		جا نيز نبوده است به جايي که نبوديم
بيدل چه خيال است ز ما سعي اقامت		ديري است به فرصت چو گذشته همه زوديم
 

فرجام سخن

	بيدل، بي¬ترديد اوجي در ادب پارسي، و اختري درخشان در آسمان انديشه¬ي ايراني است. جايگاه او به عنوان شاعري چيره دست و استادي مسلط بر زبان پارسي به همان اندازه در ميان مردمان ايران زمين ناشناخته مانده است، كه انديشه¬هاي شگفتش و دقت نظر ژرفش. با مرور آثار او، براي لحظه¬اي چنين مي¬نمايد كه انديشه¬ي ايراني در سپيده¬دمِ رويارويي با انديشه¬ي تجدد، دست اندركار بازسازي ساختار معنايي خويش، و بازتعريف هستي به شكلي كارآمد و منسجم بوده است. اين كه چرا ملاصدراها و بيدل¬ها و ساير انديشمندان عصر صفوي و پس از آن چنين كم شمار و كم تاثير بودند، نيازمند بحث و تحليلي جامعه¬شناختي و تاريخي است. اما آنچه اهميت دارد، آن است كه توش و تواني كه تا همين چند قرن پيش در آثار كسي همچون بيدل گرد آمده است، چندان است كه اگر درست شناخته و به كار گرفته شود، در شرايط امروزين ما و بحرانهاي پيشارويمان بسيار كارآمد تواند بود. 
	بيدل، نه تنها به عنوان عضوي از سلسله¬ي صوفيان ايراني و عارفان پارسي¬گو، و نه تنها به خاطر شالوده¬شكني¬ها و تابوگريزي¬ها و شطح¬نويسي¬هايش، كه به خاطر نظام منسجم و سازگاري از معاني و دستگاهي دقيق از واژگان كه ابداع كرد، شايسته¬ي توجه و بازشناسي است. در چند قرن اخير، در زبان پارسي كم داشته¬ايم كسي را كه به اين زيبايي بگويد:
در غبار هستي اسرار فنا پوشيده¬اند		جامه¬ي عرياني ما را ز ما پوشيده¬اند
و بخش مهمي از معاني و تصاويري را كه شرحش گذشت را به اين ترتيب با هم تركيب كند؟
محو گريبان ادب کي سر به هر سو مي¬زند		موج گهر از شش جهت بر خويش پهلو مي¬زند
تا آمد و رفت نفس مي¬بافت وهم پيش و پس		ماسوره چون بي¬رشته شد بيرون ماکو مي¬زند
شکل دويي پيدا کنم تا چشم بر خود وا کنم		هر سوره¬ي تمثال من آيينه¬ي او مي¬زند
داغم مخواه اي انتظار از تهمت افسردگي		تا ياد نشتر مي¬کنم خون در رگم هو مي¬زند
فرجام سخن آن كه، در روزگاري چنين امروز، كه "من"هاي پارسي ناتوان و سست و شكننده، و معناهاي ژرف برخاسته از تمدن ايراني از ياد رفته¬اند، و در شرايطي كه آن "من"هاي غايبِ گمشده را در هر گوشه مي¬بينيم و آن عقلانيتِ كوته¬نظرِ مسخ كننده در هر روزن رخنه كرده¬ است، بيش از پيش به نگاهي نياز داريم كه نه به گذشته¬اي باستاني و عصري از ياد رفته، كه به همين چند قرن پيش و همين مردم تعلق داشته است. نگاهي كه از درونش، بينشي چنان عميق بيرون مي-تراويده، كه در قالب زبان چنين تبلور مي¬يافته است: 
بيگانه وضعيم يا آشناييم			ما نيستيم اوست، او نيست ماييم
پنهان¬تر از بو در ساز رنگيم			عريانتر از رنگ زير قباييم
پيدا نگشتيم خود را از چه پوشيم		پنهان نبوديم تا وانماييم
پيش که ناليم داد از که خواهيم		عمري است با خويش از خود جداييم
تنگي فشرده است صحراي امکان		راهي نداريم دل مي¬گشاييم
نفي دويي بود علم تعين			ما خاک گشتيم گفتيم لاييم
فکر دويي چيست ما و تويي کيست		آيينه¬اي نيست ما خود نماييم
گر بحر جوشيد ور قطره باليد			ما را نفهميد جز ما که ماييم